Dit obstakel in de waterwering zou gesloopt worden

D

De Akermolen

Zwarte Pad 30, Amsterdam

Bijna was de Akermolen – ook wel Oude Molen genoemd – er niet meer. Het werd namelijk gezien als een obstakel in de waterwering. Maar gelukkig: waar een wil is, is een weg en die weg vonden we. De strijd die we jarenlang samen met Stichting de Oude molen zijn aangegaan, heeft zijn vruchten afgeworpen. Nu is de molenstomp een plek waar de buurt bediend wordt door mensen met een verstandelijke beperking en de geschiedenis is op een bijzondere manier af te lezen aan het monument.

17e eeuw
Ackermolen
1874
Herbouw molen
2008
Aankoop door Stadsherstel
2010
Restauratie
Nu
Theehuis
Ontstaan
Herbouw molen

De vervening van de Middelveldsche Akerpolder

De Akermolen is in 1874 op de huidige plaats herbouwd in opdracht van het toenmalige polderbestuur van de Middelveldsche Akerpolder en dateert dus van eerder. Deze schepradmolen moest de oude, in slechte staat verkerende Ackermolen uit de 17e eeuw vervangen. Deze stond aan de rand van het een tiental jaren eerder drooggelegde Lutkemeer. De herkomst van de nieuwe Akermolen is nog steeds niet opgehelderd. Het polderbestuur vermeldde slechts dat deze afkomstig was van ‘elders’. Dit staat te lezen in de notulen van de vergadering van april 1874 van Dijkgraaf en Heemraden van het Waterschap Haarlemmermeer, naar aanleiding van het verzoek om verplaatsing van de molen naar de Ringvaartdijk. De verplaatsing hield verband met de te verwachten gunstigste bemalingspositie na afloop van de toekomstige vervening. Het polderbestuur kreeg in 1875 een concessie van het rijk om de polder af te graven voor turf, een brandstof waar in het zich ontwikkelende Amsterdam nog veel vraag naar was.

Toen de vervening in 1896 was voltooid, moest het polderpeil ruim drie meter worden verlaagd om droge voeten te garanderen voor de boeren en tuinders die zich er gingen vestigen.

Functie
Waterhuishouding

Van scheprad naar vijzelmolen en daarna pompgemaal

Het Polderpeil kon niet verlaagd worden met het scheprad en er werd een nieuwe stenen vijzelgoot aangelegd, centraal onder de molen. Beide goten zijn nog aanwezig, onder en deels achter de molen. Een kwart eeuw later, in 1921, werd de windmolen vervangen door een elektrisch pompgemaal aan de voet van de dijk. De wind was een te onzekere factor in de vereiste bemaling van de polder, die inmiddels volstond met boerderijen en tuinderijen. De bovenbouw van de molen werd verwijderd en de romp werd ingericht tot woning van de poldermeester.

De waterwerken die zich nog onder de molenstomp bevinden, werden niet alleen gebruikt om de Akerpolder droog te houden, maar ook om deze onder water te kunnen zetten in tijden van oorlogsdreiging. In die functie maakte de molen deel uit van de waterstaatkundige werken in de Linie van Amsterdam, de voorloper van de Stelling van Amsterdam. Reden waarom de Minister van Oorlog betrokken moest worden bij de herbouw.

Verdediging
Linie van Amsterdam

Inundatie rondom Amsterdam

Sinds het begin van de 18e eeuw beschikte ons land over een uitgebreid stelsel van verdedigingslinies middels gecontroleerde inundaties en verdedigingswerken. Bovendien kon in tijden van gevaar ook rondom Amsterdam een kring van inundaties gelegd worden. Deze kring bestond deels uit natuurlijke wateroppervlakken (het IJ, de Zuiderzee en de Haarlemmermeer) en deels uit dras te zetten gebieden, die men bij dreigend gevaar enkele decimeters onder water liet lopen, hetgeen de oversteek te voet of per boot nagenoeg onmogelijk maakte.

In de Franse tijd, die begon met de inval van de revolutionaire Franse troepen in 1795, lag het gevaar van een Engelse invasie voortdurend op de loer. Daarom kreeg de verdedigingslinie rondom Amsterdam in het begin van de 19e eeuw een semipermanent karakter. Op twee uur gaans (ca. 10 km) van de stadswallen werden tussen de inundatiegebieden verdedigbare doorgangen aangelegd, die in tijden van oorlog binnen 24 uur bemand en bewapend konden worden: de ‘posten van Krayenhoff’, genoemd naar de ingenieur die ze had ontworpen. Deze Linie van Amsterdam was tot de aanleg van de Stelling van Amsterdam in gebruik. Het nauwkeurig dras zetten gebeurde met behulp van sluisjes en verlaten watermolens en was een taak van Defensie. Onder andere de polders tussen Halfweg, Sloten en Amstelveen maakten er deel van uit.

Verdediging
Stadsherstelboekje

Schaduwlinie van de Stelling van Amsterdam

De zuidwestflank werd beschouwd als zwakste schakel. Met de drooglegging van de Haarlemmermeer (1848-1852) verzwakte deze flank nog verder. Hoewel er vier extra posten waren aangelegd en het noordelijk deel van de nieuwe polder als inundatiegebied was ingericht, werden nog vele militaire studies naar versterking van de zuidwestflank verricht. Uiteindelijk verloor deze flank zijn primaire militaire functie. De Vestingwet van 1874 maakte de aanleg van de Stelling van Amsterdam mogelijk, waarmee in 1883 werd begonnen. De zuidwestflank van de Linie van Amsterdam ging hiervan als schaduwlinie nog wel deel uitmaken met dus een functie voor de Akermolen om ter verdediging water in de polder – in plaats van uit Amsterdam – te laten. De Oude Molen is het enig overgebleven waterstaatkundige werk tussen Halfweg en Amstelveen van de Linie van Amsterdam.

Stadsherstel heeft meer dan 28 panden in de Stelling van Amsterdam gerestaureerd. Maar ook verschillende andere panden die bijgedragen hebben aan de verdediging van Amsterdam. U leest daar in het boekje ‘Stadsherstelmonumenten in Amsterdamse Verdedigingswerken’ meer over. U kunt het online lezen. Als u Vriend van Stadsherstel wordt dan krijgt u het boekje als welkomstgeschenk thuisgestuurd.

Waar de vijzel was
Vrienden bedankt

Onze Vrienden hebben bijgedragen aan het zichtbaar maken van de geschiedenis van de waterhuishouding in dit gebied door de molen. Door een glazen vloer over de schepradgang en de vijzelgoot aan te brengen. En buiten een hekje rondom de vijzelgang.
Word ook Vriend en maak de geschiedenis zichtbaar!
Word ook Vriend van Stadsherstel
Rol van Stadsherstel
Samen met de buurt gered

Sinds 1999 heeft Stichting De Oude Molen, een groep van zeer betrokken buurtbewoners, samen met Stadsherstel gestreden voor het behoud van de zwaar vervallen molenstomp. Het werd namelijk door het waterschap gezien als een obstakel in de waterwering. Het gebouw had daar geen functie meer in en moest weg. Toen het behouden mocht worden en de molen gemeentelijk monument werd konden we starten met de fondsenwering.
Na een grondige voorbereiding werd eind 2008 begonnen met de restauratie. De molenstomp werd geschikt gemaakt om er een koffie- en theeschenkerij in te vestigen, in combinatie met een informatiepunt over de Groene AS, de Linie en Stelling van Amsterdam en de lokale (waterstaatkundige) geschiedenis. Ook werd op de verdieping een multifunctionele ruimte gerealiseerd. Het ontwerp van de restauratie van de molenstomp en de daarachter neergezette nieuwbouw is van architect Remco van Dam. Stadsdeelvoorzitter Achmed Baâdoud en gedeputeerde van de provincie Noord-Holland Bart Heller openden de molen officieel.

Dankzij subsidie van de Stichting Mainport en Groen is er over de Ringvaart een pontverbinding gekomen, zodat ook bezoekers vanuit de Haarlemmermeer makkelijk bij de Akermolen kunnen komen en recreanten vanuit Osdorp gemakkelijk de groene routes in deze polder kunnen bereiken. Hiermee is de Akermolen een knooppunt en pleisterplaats in een uitgebreid recreatief netwerk geworden. Het Zwarte Pad zelf is een wandel- en fietspad aan de Ringvaart Haarlemmermeer.

Huurder
Theehuis de Akermolen

Sociaal met heerlijk terras

Theehuis de Akermolen, is dé ontmoetingsplek voor bewoners van de Amsterdamse wijk, de Aker. Ze bieden voor iedereen wat wils. Boven het restaurant is een bovenruimte, waar sociale en culturele activiteiten voor bewoners van de wijk worden georganiseerd. De ruimtes worden ook verhuurd voor vergaderingen en andere bijeenkomsten.

Theehuis de Akermolen is onderdeel van stichting de Vrije Geer. Het is een plek waar mensen met een verstandelijke beperking o.a. werken in de bediening of de keuken. Zij vinden het allemaal prettig de gasten van dienst te zijn. Zij krijgen professionele begeleiding van mensen met horeca-ervaring en tevens jarenlange ervaring in de zorg. Kwaliteit is hierbij gewaarborgd.

www.deakermolen.nl

Meer informatie

Bronnen:
Stelling van Amsterdam
De akermolen
Archief Stadsherstel
Archief Stichting de Oude Molen
Beeldbank Amsterdam

Aan dit project werkten mee:
Restauratiearchitect R. van Dam
Restauratieaannemer Hillen & Roosen & aannemersbedrijf Louman
Stichting de Oude Molen

Cookie toestemming
Wij gebruiken cookies om uw gebruikerservaring te optimaliseren en het webverkeer te analyseren. Lees meer over hoe wij cookies gebruiken. Als u akkoord gaat met ons gebruiken van cookies, klikt u op "Ok, ik wil verder".
instellingen
Functionele cookies: deze cookies zijn nodig voor een goed werkende website
Tracking cookies: deze cookies worden gebruikt om bezoekers de best mogelijke ervaring te geven op onze website