Verliefd op Korte Prinsengracht 40, een huis vol verhalen

Wat een ontzettend mooi monument is de Korte Prinsengracht 40! We werden er gelijk verliefd op toen we er voor het eerst binnenstapten. Maar ook waren we heel gecharmeerd van de bewoners en hun manier van leven in dit huis. Tot in elke hoek van elke kamer is het met veel zorg ingericht, met steeds weer een bijzonder verzamelstuk. En zo is er een plekje in het huis waar je heerlijk thee of een wijntje kunt drinken en een prachtig uitzicht hebt op de gracht.

Franklin en Koos schonken dit huis voor een groot deel aan ons en wilden graag hun verhaal over het huis op papier zetten. Onder andere vertellen ze over de gevelsteen die ze in het pand hebben aangebracht. Een herinnering aan het verleden en een knipoog naar henzelf. Het is onlangs opgeknapt, mede dankzij een bijdrage van onze Vrienden.

Korte Prinsengracht 40 te Amsterdam

“O, dus zou Rembrandt in dit huis hebben rondgelopen?” vraagt menigeen die op bezoek komt in dit huis-met-geschiedenis. “Ja, we denken van wel”, antwoorden wij dan. Want hoe zit dit?

Op het grote schilderij “De anatomische les van Professor Deyman” staat, naast het kadaver dat ontleed wordt, de figuur van een zekere Mathijs Calkoen, met in zijn hand het schedelkapje van de overledene. Deze Mathijs, chirurgijn die hier les krijgt van zijn hooggeleerde collega, is de enige bewaard gebleven persoon op dit schilderij dat voor een groot gedeelte is verbrand! Alleen Calkoen en het kadaver zijn daarbij gespaard gebleven. Het doek is te bewonderen in Museum Amsterdam. In onze theorie is het zo gegaan: de druk bezette chirurgijn had natuurlijk geen tijd om uitgebreid te poseren voor Rembrandt, noch in de Waag (waar de anatomische lessen plaatsvonden), noch bij de schilder in zijn atelier aan de Jodenbreestraat. Dus kwam Rembrandt naar de Korte Prinsengracht, waar de hoge voorkamer en de juiste lichtinval het schilderen mooi faciliteerden!  Nou, probeer daar maar iets tegenin te brengen!

Het huis werd gebouwd bij de eerste uitleg van de stad rond het begin van de 17^e eeuw. Het huidige nummer 40, dus ons huis, werd gescheiden van het buurpand op het huidige nummer 42 door een gang, die de Gouden of Vergulde Poort heette. Die gang gaf toegang tot twee achterhuizen. Die naam heeft te maken met een eigenaar die rond 1668 Cornelis Poort heette. Maar dat terzijde. Ons onderzoek leverde op dat de Gouden Poort ook een bijbels begrip opleverde. Dit was een van de poorten tot het oude Jeruzalem, en wordt ook wel in verband gebracht met de kameel en het oog van de naald, weet u wel, waarbij met het oog van de naald de krappe toegangspoort in de Gouden Poort zou zijn bedoeld. Straks meer hierover.

De Gouden Poort is een van de poorten in de stadsmuur rond de Oude Stad van Jeruzalem.

Maar eerst het pand zelf. De gevel, die in 1972 opnieuw is opgetrokken, kenmerkt zich door een pilastergevel met een Ojiefse tuitgevel, dat wil zeggen: een tuitgevel met een in- en uitzwaaiende rand, ook wel accolade gevel genoemd. Het bovengedeelte rust op een houten puibalk, waaronder een lichtpui bestaande uit een kleine ruitindeling en drie beweegbare ramen, ook met die kleine ruitindeling. Tijdens de restauratie in 1972 bevond zich hier nog een 19^e eeuwse raamindeling met schuifvensters, terwijl halverwege de hoge lichtpui een tussenvloer was aangelegd, waardoor een extra verdieping kon ontstaan. De eigenaar van destijds, die de oorspronkelijke vroeg 17^e eeuwse situatie wilde terugbrengen, heeft daarover zeer fundamentele discussies gevoerd met het Amsterdamse Bureau Monumentenzorg, dat niets voor dat idee voelde (u weet wel, historische ontwikkelingen moeten zichtbaar blijven..). Maar het bouwkundig onderzoek leverde een verbluffend bewijs op voor de stelling van de eigenaar (kunstenaar Kalff) en er werden zovele bouwkundige elementen gevonden die de theorie ondersteunden, dat men wel moest toegeven en de vergunning verleende, waardoor we nu dus kunnen genieten van deze prachtige lichtpui, die voor Amsterdam begrippen best wel bijzonder is. We vergelijken die wel met de huizen aan de haven van Hoorn, met hun voorname lichtpuien. Een bijzonderheid is verder dat het achterhuisje, waarin zich de dienstbodenkamer bevond (denken we), voor een deel is opgetrokken in vakwerk, dus een houten constructie met pen-en-gat verbindingen. Alsof dit huisje nog veel ouder was dan de hoofdbouw.

Het huis telt vijf (!) schouwen en een schoorsteen in de keuken. Best wel bijzonder. Boven de eerste verdieping was opslagruimte, over meerdere etages, nu als appartementen ingericht. Op de zolder zien we nog het grote rad, waarover de hijstouwen werden geleid.

Het souterrain, met de enorme schouw, was waarschijnlijk het domein van het personeel. Het heeft een grote doorgang naar de straat. Op de begane grond vinden we dus de hoge voorkamer, met duidelijke sporen van een hangkamertje, oftewel sijdelkamer, waardoor de vrouw des huizes, met handwerk op schoot, onbespied het gewoel op straat in de gaten kon houden. Meer naar de binnenplaats gericht was op dat niveau de binnenkamer, met grote schouw, waar geleefd, gekookt en geslapen werd. De grote hangkamer op de tussenverdieping was de representatieve ruimte, oftewel de Sael. Hier ontving men zijn gasten, en naast de schouw was ook hier weer een bedstee. Slapen en wonen was niet als nu een gescheiden verhaal. Trappetje op en we bevinden ons in een woonruimte aan de grachtzijde, met schouw en bedstee. Een heerlijke lichte ruimte.

Maar wat doet nu die gouden eenhoorn op de buitenlantaarn? Die we ook terugzien in het gebrandschilderd glas in de houten scheidingspui op de begane grond? Welnu, tegenover het huis ligt de Eenhoornsluis, op de plek waar de Haarlemmerstraat over gaat in de Haarlemmerdijk. Iets meer richting spoor, aan de oneven zijde, staat het imposante, voormalige schoolgebouw, in de topgevel waarvan het hoofd van een eenhoorn prijkt. Onze voorganger heeft daarom verondersteld dat zijn huis wel eens ook de Eenhoorn zou kunnen heten en liet daarom het vergulde kopje op de buitenlantaarn aanbrengen. Niet juist dus, maar wel leuk gevonden!

Circa 1920. 2^e van links Korte Prinsengracht 40 met de Eenhoornsluis rechts.

Toch wilden wij een gevelsteen boven de puibalk aanbrengen, als aandenken aan het 400-jarig bestaan van het pand en verwijzend naar de oude naam ervan: de Gouden Poort. Ook wilden wij onze namen in de steen vereeuwigd zien. Dus namen wij contact op met de firma Snoep in Amsterdam, die wij kenden van enkele andere geslaagde nieuwe gevelstenen in de stad. Het resultaat: een vergulde stadspoort, gelegen op een veld met stenen (naar Steeneveld) en omringd door een slingerende rank van een bonenplant (naar Boon). Dit alles op een sokkel waarin de naam van het pand werd gegraveerd en voorzien van het jaartal MM, verwijzend naar het jaar van productie van de steen, 2000.

Een belangwekkend weetje willen we u niet onthouden. In het souterrain van ons pand was in 1965 de Keldergalerie “De Witte Neger” gevestigd. Hier werd het blad Provo gestencild, orgaan van de Provo-beweging die juist toen goed op gang kwam. Zo’n naam zou je nu toch echt niet meer verzinnen….! Omdat Museum Amsterdam in 2015 aandacht wilde besteden aan het feit dat 50 jaar geleden deze “anarchistiese” beweging zijn oorsprong vond, werden wij gevraagd of we konden instemmen met opname van ons adres in de wandel- en fietsroute langs memorabele plekken in de stad, verbonden met de korte geschiedenis van deze energieke en fantasierijke fase in het maatschappelijk leven van onze hoofdstad. Natuurlijk stemden wij daarmee in en het gedenkbord, dat een tijd lang aan de gevel hing, hebben we altijd als een mooie herinnering bewaard.

Vanaf 1977 hebben wij alles in het werk gesteld ons huis te verzorgen, te onderhouden en ook in details terug te brengen naar de situatie van het begin van de 17^e eeuw. Langzaamaan werd het ook tijd om te beoordelen hoe het met het huis verder zou gaan wanneer wij het zouden (moeten) verlaten. Want op een gegeven moment zijn wenteltrappen en steile steektrappen niet meer ideaal als wooncomfort. Op de markt zetten wilden wij niet, omdat wij dan geen garantie zouden hebben dat onze verbeteringen, die in de ogen van derden niet altijd als zodanig gezien worden, in stand zouden blijven. De 17^e eeuwse wagenschotwand, uit een historisch pand in Edam, zou waarschijnlijk het loodje leggen om meer lichtinval in de binnenkamer te krijgen. Voor ons een huiveringwekkende gedachte. Daarom zijn we blij dat we met Stadsherstel Amsterdam tot goede afspraken zijn gekomen, waarmee deze schoonheid voor de verre toekomst gevrijwaard zal blijven van aantastingen! De overdracht vond plaats in oktober 2025 en we hebben het woonrecht voor enkele jaren behouden, zodat we in rust kunnen werken aan het vervreemden van huisraad en collectie. Natuurlijk hebben we ook onze twijfels gehad. Voelen we ons nog thuis in een woning “van een ander”? Maar overheersend is het gevoel van geruststelling dat de zorg voor het huis in goede handen en voor de toekomst een parel mag blijven aan de Korte Prinsengracht!

Franklin Boon en Koos Steeneveld        

Benieuwd naar meer verhalen over aan ons geschonken monumenten?
Op onze website vindt u meer verhalen en informatie. Ook kunt u contact opnemen met Stella van Heezik van Stadsherstel (020-5200075/06-53434767/ stella@stadsherstel.nl ) als u zelf graag een vrijblijvend gesprek wilt over het (deels) schenken of nalaten van uw huis. We bekijken graag met u de mogelijkheden.