Bezoek van Jaap Hulscher aan een ambachtelijke drukkerij

Tijdens de Vriendenwandeling is deze drukkerij open en vertelt René Treumann over zijn mooie vak. We bezochten deze al eerder. Lees het leuke bezoeksverslag van Jaap Hulscher.

Kent u dat gevoel? Je stapt ergens binnen waar je al decennia niet meer bent geweest en het is alsof er niets veranderd is, alsof de tijd heeft stilgestaan. Het moet eind jaren zeventig zijn geweest dat ik bij het binnengaan van de winkel op de Haarlemmerdijk 123 precies hetzelfde klingelen van de deurbel hoorde. Ook de aanblik van het interieur was ogenschijnlijk ongewijzigd, misschien wat voller en sleetser. De letterkasten domineerden het interieur nog steeds, het drukwerk lag verspreid op de horizontale vlakken en sierde ook de muren. Achterin torende het zware zwarte gietijzer van een machine boven alles uit. Dan zie ik plots het gezicht van René Treumann, half verstopt tussen twee rijen kasten. Ik herken hem meteen: natuurlijk ouder en met minder wilde haren, maar dezelfde markante kop die ik nog voor ogen heb van vroeger.

Eerder bezocht
René is de eigenaar van de ambachtelijke drukkerij Typique, die op dit adres al sinds 1979 is gevestigd. Hij was tot voor kort ook eigenaar van het pand, maar zoals u in de scheurkalender van Stadsherstel heeft kunnen lezen, is dit gemeentelijke monument onlangs door hem overgedragen aan Stadsherstel. Dat is ook de reden dat ik nu in de winkel sta, want Stella van Heezik van De Vrienden had mij gevraagd of ik René wilde interviewen. Zij wist dat ik hier bijna vijftig jaar geleden al eens binnen was geweest. Niet om van René les te krijgen in het ambachtelijke drukken, cursussen die hij inderdaad jarenlang verzorgde, maar voor een bouwkundige opname van het pand. (Ik werkte toen bij architectenbureau Rappange). Voor het plaatsen van de zware drukmachines en letterkasten met loden letters moest de balklaag worden versterkt. Om de stabiliteit van het pand te garanderen eiste de gemeente dat er een stalen portaal zou worden aangebracht. Dat kon niet in of direct achter de winkelpui, de plaats waar het in de meeste gevallen werd geplaatst. De winkelpui van Haarlemmerdijk 123 bood daar geen mogelijkheid toe, reden om het portaal uiteindelijk een paar meter terug in de winkel te plaatsen.

Er kwam een ambachtelijke drukkerij
Toen Otto Treumann in 1978 het pand kocht voor de drukkerij van zijn zoon, was het pand voor het laatst in gebruik geweest als kindercrèche. Om ook het souterrain voor de drukkerij te kunnen gebruiken, werd de vloer van het voorhuis vanaf de plaats van het stalen portaal verhoogd. René vertelt dat hij zich hier uiteindelijk kon vestigen nadat hij eerder op meerdere plaatsen in Amsterdam had gewerkt. Zijn opleiding genoot hij aan de Grafische School en de Gerrit Rietveld Academie, waarna hij eerst samen met gelijkgestemde handdrukkers in ateliers werkte in de Warmoesstraat, de Nieuwe Amstelstraat en het souterrain van Herengracht 229. Met Stichting Het Drukhuis boekten zij succes met hun grafische werk en met hun cursussen in zetten en drukken. Op internet is nog een aardige film te vinden over de drukkerij in het souterrain, waarin ook de jonge René te zien is. Hij ging uiteindelijk zelfstandig verder, midden jaren zeventig, en had nog kort een vestiging op Brouwersgracht 238, een steenworp verwijderd van Haarlemmerdijk 123, waar zijn zwerftocht uiteindelijk eindigde met de inrichting van de ambachtelijke drukkerij Typique, waarboven hij zelf op de eerste etage kon wonen.

Bijzondere collectie zetmaterialen
René vertelt dat hij in de loop der tijd een bijzondere collectie heeft opgebouwd van zetmateriaal: loden en houten letters in allerlei formaten en modellen, maar ook sierlijnen, blokjes en alles wat verder nodig is om tot bijzonder drukwerk te komen. Daarnaast heeft hij ook een aantal klassieke persen waarmee hij het werk kan drukken. Met al deze basismaterialen heeft hij altijd twee ambachten beoefend: het ontwerpen, zetten en drukken van werk in opdracht én het maken van vrij werk. In de winkel hangen daarvan diverse voorbeelden, sommige geïnspireerd door zijn belangstelling voor treinen, maar ook prachtige luchtkastelen. In één daarvan is de burcht Bommelstein te herkennen; René is een fan van de verhalen van Marten Toonder. Ook de Amsterdamse Waag op de Nieuwmarkt zweeft ergens in het wolkendek.

Met eindeloos geduld en grote precisie zoekt hij alle kleine elementen bij elkaar om zo tot een herkenbare vorm van een huis of een locomotief te komen. Vervolgens produceert hij in soms meerdere drukgangen zijn prenten. Hij vertelt over de vele exposities die hij in de loop der tijd heeft gehad, niet alleen van zijn bijzondere samengestelde drukwerken, maar ook van de door hem gemaakte unieke monotypes, een heel andere vorm van drukken. Zo maakte hij een bekende reeks monotypes bij de vertaling van de gedichten van Wilhelm Müller, op basis waarvan Schubert zijn beroemde Winterreise componeerde in 1827.

De inmiddels drieëntachtigjarige Treumann denkt nog niet aan stoppen met zijn drukkerij. Hij geniet nog steeds van het vak en er zijn nog altijd voldoende liefhebbers die bijzonder gezet drukwerk op prijs stellen. Zelf maakt hij ook nog steeds zijn ontwerpen. Een voorbeeld daarvan is de nieuwjaarskaart die hij al vele jaren produceert: telkens weer een prachtige voorstelling, gezet uit de duizenden elementen die zijn verzameling bevat. Om in conditie te blijven voor dit soms zware werk — het trappen en draaien aan de pers is geen sinecure — doet hij veel aan pétanque. Hij speelt enthousiast in clubverband en reist langs de vele verenigingen die Nederland rijk is.

Zorgen loslaten
De overdracht van zijn pand aan Stadsherstel zorgt er in elk geval voor dat hij de zorg voor het pand kan loslaten. Huiseigenaar zijn en tegelijkertijd verhuurder van een bovenwoning bracht veel zorgen en beslommeringen met zich mee, waarvan hij nu is verlost. Hij laat mij nog trots delen van zijn rijke verzameling zien, verborgen in de letterkasten. Op één daarvan is hij bijzonder gesteld: voor in de winkel staat een prachtig exemplaar, ontworpen door Berlage zelf voor de Beurs op het Damrak.

Tot slot van onze ontmoeting neemt hij mij mee naar de grote zwarte pers achter in de winkel, een zogenaamde trapdegel. Met een voetpedaal brengt hij, met een trappende beweging, een groot vliegwiel op gang, waarmee in één vloeiende beweging de gietijzeren plaat, waarop het te bedrukken papier is ingestoken, heen en weer beweegt. Bij iedere slag raakt het papier een vaste plaat waarop het zetsel is bevestigd. Met soepele hand zorgt René ervoor dat er telkens weer een nieuw vel papier wordt ingestoken en na het drukken wordt verwijderd.

Een beetje jaloers
Ik neem afscheid van René en krijg van hem als aandenken een mooie nieuwjaarskaart van 2026, met daarop een stoomlocomotief met een rij wagons die over een langgerekt viaduct denderen. Als ik de winkel wil verlaten, komt er net een klant binnen die enthousiast begint te zoeken tussen de uitgestalde wenskaarten van eigen makelij. Met mijn zevenenzeventig jaar ben ik toch een beetje jaloers op René, die op zijn leeftijd nog altijd doorgaat met waar hij het meest van houdt: het ontwerpen en drukken van zijn eigen werk en het doorgeven van de kennis van dit vak aan liefhebbers van ambachtelijk drukwerk.

Open tijdens de Vriendenwandeling zondag 19 april
Met de Vriendenwandeling wandelen we langs het pand en stelt René zijn drukkerij tussen 12.30 en 15.30 uur open voor bezoek. Samen met Jaap Hulscher vertelt hij over het pand en zal hij af en toe ook demonstraties geven.

Jaap Hulscher
Jaap Hulscher was jarenlang hoofd van de afdeling Restauratie en Planontwikkeling en adjunct-directeur bij Stadsherstel. Daarna was hij negen jaar bestuurslid van de Vriendenvereniging en momenteel is hij nog lid van de Raad van Toezicht van Stichting Stadsherstel Amsterdam.