ICOMOS NL Lezingenavond - Kerkgebouw tussen behoud en verandering

Kerkgebouw tussen behoud en verandering – Miranda Megens

Kerken en andere religieuze gebouwen zijn in beweging. De ontkerkelijking van traditionele christelijke gemeenschappen, leegstand van de gebouwen en verduurzamingsopgaven zorgen voor groeiende urgentie. Wat gebeurt er met de gebouwen die letterlijk herkenningspunt zijn in onze dorpen en steden? Hoe ziet het spanningsveld tussen voortgezet religieus gebruik of verandering eruit?

De lezing gaat in op het speelveld van kerkeigenaren, gemeentelijke en landelijke overheid, erfgoedorganisaties, vastgoedontwikkelaars, herbestemmers, de lokale gemeenschap en vrijwilligers. Met hulp van de ladder van herbestemming (met voorkeuren voor functieverandering) wordt ingegaan op onder meer voortgezet religieus gebruik, sociaal-maatschappelijk gebruik, particulier gebruik en leegstand of sloop. Daarnaast wordt de band tussen religieus erfgoed en toerisme kort aangestipt.

Een kerkgebouw draait ook om de mens. Het onderzoek naar rituelen bij het sluiten van de kerk laat zien waarom sluiting van kerkgebouw zo gevoelig ligt en hoe de emoties rond het sluiten van een kerkgebouw een plaats kunnen krijgen in afscheids-, overgangs- en initiatierituelen. Ook komen participatie en dorpsgesprekken aan bod: wat zeggen mensen (herinneringen, zorgen, ideeën) op inloopavonden over verleden-heden-toekomst, en hoe kan de burgerlijke gemeente bewoners betrekken bij wat de directe leefomgeving aangaat?

Voorbeelden van herbestemmingen uit het verleden laten zien wat er mogelijk is op dat gebied, al kwamen deze niet allemaal vanzelfsprekend tot stand. Er komt veel kijken bij een transformatie en de keuzes die gemaakt moeten worden, zeker als het om monumenten gaat. Deze lezing biedt geen kant-en-klare oplossingen voor de problematiek, maar geeft wel een actueel inzicht in wat er speelt rond het religieus erfgoed en de complexe opgave die daarmee gepaard gaat.

Religieus Erfgoed in de Cariben: inventarisatie en behoud – Liam Borger

Op Aruba, Bonaire en Curaçao staan meer dan honderd gebedshuizen die een belangrijk onderdeel vormen van het culturele en architectuurhistorische erfgoed. Deze gebouwen weerspiegelen de invloed van opeenvolgende koloniale machten en de voortdurende uitwisseling binnen de Caribische regio. Hoewel zij beeldbepalend zijn in het landschap, was hun bouwhistorische ontwikkeling nauwelijks systematisch onderzocht.

Tussen maart en juni werd door Liam Borger, namens het Programma Toekomst Religieus Erfgoed van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, een inventarisatie uitgevoerd van meer dan veertig gebedshuizen op de Benedenwindse Eilanden. Deze inventarisatie bestond uit veldwerk, het vastleggen van bouwsporen, materiaalgebruik, constructies en ruimtelijke opzet, aangevuld met fotografische documentatie. Dit onderzoek vormde de basis voor een thesis binnen de master Stads- en Architectuurgeschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam, waarvoor in 2025 de KNOB Stimuleringsprijs werd toegekend.

Met deze lezing wordt de wens uitgesproken bij te dragen aan een grotere waardering, zorgvuldiger beheer en duurzaam behoud van het religieus erfgoed op de Benedenwindse Eilanden, voor nu en in de toekomst.

Over de sprekers

Miranda Megens: Miranda Megens specialiseerde zich, na het afronden van de master Ritual in Society (Tilburg University, Culture Studies), in religieus erfgoed. Voor het programma Toekomst Religieus Erfgoed van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed deed zij onderzoek naar de rituelen die kerkgemeenschappen inzetten wanneer een kerk sluit. Daarnaast was zij projectleider van het boek Kerkgebouwen, 88 voorbeelden van nieuw gebruik, van appartement tot zorgcomplex. Ook voert zij kerkenverkenningen en kerkenvisies uit, in opdracht van zowel grote als kleine (monumenten)gemeenten. Verder verzorgde zij de communicatie voor Buurtbakens Haarlem, ontwikkelde zij een ontwerp voor een kerken- en kloosterreis en deed zij een quickscan Pelgrimage. Tot slot organiseert zij dorpsgesprekken over (de toekomst van) kerkgebouwen, voor uiteenlopende opdrachtgevers.

Liam Borger: Liam Borger werkt bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed als adviseur architectuurhistorie en in het programma Toekomst Religieus Erfgoed. Behalve de master Stads- en architectuurgeschiedenis rondde hij in 2025 aan de Universiteit van Amsterdam ook de master Kunstgeschiedenis af met een scriptie over de toepassing van neogotische ontwerpprincipes in de Nederlandse protestantse kerkbouw.

Programma