Schilderkunst op monumentale deuren van een Surinaams zelfbouwhuis

De monumentale deuren van het zelfbouwhuis van de Surinaamse timmerman Laurens Berkenveld zijn ware kunstwerken. Dankzij de restauratie van het pand in Paramaribo door Stadsherstel zijn de meer dan honderd jaar oude beschilderingen behouden gebleven.

Laurens Henrij Johann Berkenveld (1885–1935) kocht in 1913 een stukje grond aan de Julianastraat, waar hij met behulp van zijn vrouw en oudste dochter na werktijd een huis bouwde. Hij kon dit doen omdat hij van beroep schrijnwerker (meubelmaker) was, een vak dat hij waarschijnlijk had geleerd bij een gevestigde schrijnwerker. Aangezien er in de jaren twintig van de vorig eeuw weinig werkgelegenheid was voor schrijnwerkers, liet hij zich omscholen tot timmerman. Vervolgens ging hij aan de slag bij de Rooms-Katholieke Missie als timmerman in de R.K. Timmerloods.

In 2012 verkocht Laurens’ dochter Hillegonde, die toen als enige van het gezin van vijf nog in leven was, het familiehuis, Julianastraat 56 in Paramaribo, met korting aan Stadsherstel Suriname. Ze kon het namelijk niet aanzien dat het huis, gebouwd door haar vader, steeds verder achteruitging als gevolg van ernstig achterstallig onderhoud. Zo werd dit het eerste pand dat Stadsherstel restaureerde, waarbij de door Laurens vervaardigde én beschilderde deuren weer werden teruggeplaatst.

Beschilderde paneeldeuren

De drie deurpartijen, een dubbele klapdeur met ventilatieopeningen die van de woonkamer naar de achterbeuk leidde, een driedelige paneeldeur die de toegang vormt tussen de woonkamer en de slaapkamer, en een dubbele deur,  had Laurens voorzien van een bijzondere schildertechniek.

Het betreft een zogenoemde houting. Dat is geen exacte houtimitatie waarbij een houtstructuur wordt nagebootst met nerven, knoesten en jaarringen, maar een decoratieve techniek die daaraan doet denken. De tekening is dus niet natuurgetrouw, maar een versierende interpretatie ervan. Bij het aanbrengen van deze houting zijn wel soortgelijke gereedschappen gebruikt als bij echte houtimitatie: zo is onder andere gebruikgemaakt van een kam. Een goed oplettende kijker ziet dat soms een kam met vier tanden en soms een met vijf tanden is gebruikt. Ook werd een platte kwast ingezet.

Hannie de Keijzer van Het Mooie Werk, die vaak houtimitaties aanbrengt in monumenten van ons in Amsterdam, bekeek Laurens’ werk samen met ons.

Op de afbeelding is links de driedelige deur naar de slaapkamer te zien en rechts de dubbele klapdeur naar de achterbeuk. Op de andere foto is de dubbele deur met houting te zien.

Opbouw van de deur, van links naar rechts: stijlwerk, bossing, kussen, bossing en stijlwerk.

Zelfgemaakte verf van gebrande en ongebrande omber en oker

Hannie geeft aan dat Laurens eerst een lichte, transparante basislaag op het houtwerk aanbracht. “Op de bossing (het terugliggende deel) van de driedelige deur heeft hij een extra laag aangebracht en op het stijl- en regelwerk zelfs drie lagen. Hij heeft de verf niet strak aangebracht, maar juist wat grover, waardoor het werk levendiger oogt. Op de bossing heeft hij in de natte laag met een platte kwast extra accenten aangebracht in de vorm van een soort tamponeerwerk. Dat zien we ook terug op de achterkant van de driedelige deur, waar het tamponeerwerk als achtergrond voor de tekening is aangebracht.

In de derde laag van de deuren is met een vier- of vijftandskam een golvend patroon aangebracht. Het valt bovendien op dat de kleur van de olieverf niet overal gelijk lijkt. Laurens zal zijn verf waarschijnlijk zelf hebben gemaakt met behulp van gebrande en ongebrande omber en oker. Ook lijkt het houtwerk daarna van een vernislaag te zijn voorzien, want anders zouden de verschillen in glans tussen de verschillende onderdelen sterker zichtbaar zijn. Een afwerking met slechts één laag olieverf wordt immers sneller mat dan een drielaagse afwerking.”

Lijntekeningen van een blad, jaarring en boomstam

Op het kussen van de deuren zijn tekeningen aangebracht in de natte verflaag. Dat is te zien aan de zachte lijnen, die licht zijn uitgelopen – een teken dat de verf nog niet droog was (olieverf droogt in ongeveer acht uur). Waarschijnlijk zijn de tekeningen circa twee uur na het aanbrengen van de verf gemaakt.

“Wat leuk is om te zien,” aldus Hannie, “is dat de schilder niet bang was om krachtige lijnen te zetten. Dat verraadt ervaring: hij heeft dit duidelijk vaker gedaan. De tekeningen en decoraties, met afbeeldingen van bladeren, jaarringen en boomstammen,  vormen samen een goed doordacht geheel. En wat bijzonder dat deze beschilderde deuren al meer dan honderd jaar zo goed bewaard zijn gebleven, dat ze na de restauratie van het monument door Stadsherstel Suriname opnieuw in hun kozijnen konden worden geplaatst.”

Lijntekeningen van een blad, houtringen en een boomstam. De driedelige deur heeft geen bossing. Het tamponeerwerk is op het kussen aangebracht en vormt als het ware de achtergrond van de tekening.

Lees HIER meer over de houtimitatie die is aangebracht op de banketbakkerskast van het Stadsherstelwinkeltje in Amsterdam en ontdek meer over deze bijzondere techniek.