Arbeiderswoningen
onder de rook
van de gasfabriek

W

Westzijde 179

Westzijde 179, Zaandam

Toen wij het rijtje van vier arbeiderswoningen aan de Zaanse Westzijde overnamen, stonden ze letterlijk op het punt te bezwijken. Ooit gebouwd onder de rook van de gasfabriek waartoe ze behoorden, nu een zeldzaam geworden voorbeeld van de sobere Zaanse houtbouw. Een overblijfsel uit de geschiedenis in een sterk veranderde omgeving. De fabriek is al lang geleden afgebroken, maar deze huisjes laten zich niet kisten en zullen weer nieuwe bewoners verwelkomen.

Eind 19e eeuw
Bouw
Jaren 30 20e eeuw
Verbouwing
2021
Stadsherstel eigenaar
2022
Restauratie
Nu
Woning
Buurt
Fluwelen Westzijde

Van chique woonwijk naar industrieterrein

Wie de Westzijde opdraait kan ze niet missen, een rijtje van vier houten huisjes in de bocht, met de voorgevel direct aan de straat. De Westzijde is waarschijnlijk al omstreeks 1300 aangelegd op de Lagedijk langs de Zaan. Van bebouwing was in de eerste periode nauwelijks sprake, maar hierin kwam in het midden van de 17e eeuw verandering toen de welgestelden er hun villa’s lieten bouwen. Het heette om die reden toen ook wel de Fluwelen Westzijde.

In de 20e eeuw veranderde dit karakter en werd het zuidelijke deel van de Westzijde een winkelstraat, terwijl zich aan het midden- en noordelijke deel industrie vestigde, zoals fabrieksgebouwen van Verkade, het hoofdkantoor van Albert Heijn en de gasfabriek.

Veel villa’s zijn in die jaren gesloopt of verbouwd tot winkel- of kantoorruimte. Het Calff-huis op nummer 38 is een van de weinige nog resterende in steen gebouwde huizen van de welgestelden en ook het Geboortehuis, een houten huis uit 1625, op nummer 185 herinnert nog aan de vroegere tijden. Beide panden zijn ook van Stadsherstel. De laatste jaren is er ook veel grootschalige nieuwbouw verrezen. Het bescheiden rijtje op nummer 173-179 is een overblijfsel uit de periode dat Zaandam vol stond met dergelijke eenvoudige arbeidershuisjes.

Gasfabriek
Verlichting

Enorme gashouders domineren de Westzijde

Vanaf 1859 kwamen in de Zaanstreek gasfabrieken in bedrijf, te beginnen met die in Zaandam. Deze bedrijven wonnen gas uit steenkool, bestemd voor de openbare gasvoorziening, met name straatverlichting. Over het algemeen werden ze door particulieren begonnen en later door de gemeenten overgenomen. In Zaandam werd de Utrechtse W.H. de Heus aangesteld. Hiervoor werd concessie verleend door de koning. In eerste instantie was er weinig animo maar in de jaren tachtig van de 19e eeuw breidde de fabriek uit, waarna de gemeente Zaandam de verouderde fabriek overnam en door nieuwbouw liet vervangen. Ook andere gemeenten werden aangesloten op het Zaandamse gasnet.

Het gasbedrijf bezat in de eerste helft van de vorige eeuw een groot terrein, met verschillende gebouwen, schoorstenen en enorme gashouders. In 1942 werden twee gashouders door Britse jagers in brand geschoten en in de hongerwinter kwam de gasfabriek volledig stil te liggen.

In 1952 gingen de Zaanse bedrijven op in het Gasbedrijf Zaanstreek-Waterland (GZW). Vervolgens werd in 1955 de productie van koolgas stopgezet. Intussen werd begonnen met de gaswinning uit aardolie en werden de gasvondsten in Groningen gedaan, waarna de omschakeling naar aardgas volgde. In 1970 werd de productie stopgezet en werd de laatste gashouder verkocht aan een sloopbedrijf.

Boomgaard
Fabrieksarbeiders

De sobere huisjes werden niet gespaard

Met de komst van de fabrieken en de daarmee gepaard gaande werkgelegenheid, was er ook behoefte aan woningen voor de fabrieksarbeiders. Naast de rijkdom die de industrie voor een kleine bevoorrechte groep met zich meebracht, woonde een groot deel van de Zaanse bevolking in kleine houten huisjes. Waarschijnlijk zijn eind 19e eeuw deze woningen op nummer 173-179 gebouwd voor werknemers van de gasfabriek aan de overzijde van de straat.

Wanneer ze precies zijn gebouwd, is niet bekend. Ze staan op drie kavels die oorspronkelijk een boomgaard vormden, maar in 1817 al bebouwd waren met kleinere woningen, die mogelijk ook aan elkaar geschakeld waren. Destijds werden ze bewoond door twee koperslagers, een smid alias knecht en een koopman: ook toen waren het dus al arbeiderswoningen.

Op een kaart van 1900 zien we dit rijtje woningen terug. Ze werden gebouwd naar voorbeeld van twee arbeiderswoningen die er destijds naast stonden, maar inmiddels – net als de gasfabriek – zijn gesloopt. Want waar de rijkere houtbouw huizen over het algemeen wel goed behouden zijn gebleven, geldt dit minder voor de sobere houten huisjes die daardoor een zeldzaamheid geworden zijn. Terwijl ze juist belangrijk zijn voor de geschiedenis van de Zaanstreek.

Bewoner
Nominatie voor sloop

De vrachtwagens trilden de badkamertegels los

In die jaren na de sluiting van de fabriek, van circa 1974 tot 1982, woonde Piet Langenberg op Westzijde 179. De huisjes waren destijds eigendom van de gemeente die van plan was om ze te slopen. Ze stonden al leeg en de bouwkundige staat was zeer slecht.

Toen werkgever Reklaspits, een bedrijf in onder andere (auto)belettering, lichtreclame en bewegwijzering, vroeg of een van de woningen voor een medewerker gebruikt mocht worden kwam Piet hier te wonen. Hij huurde het voor 80 gulden per maand en was zelf verantwoordelijk voor het onderhoud.

Dit viel nog niet mee. Hij schilderde het huisje en voorzag het van een nieuwe keuken en badkamer. Maar de tegels in de badkamer lieten regelmatig los. Immers, het houtwerk was kromgetrokken en geregeld deed een bus of vrachtwagen over de drukke Westzijde het hele huis trillen. De emmers stonden altijd klaar voor het geval de dakkapellen weer voor lekkage zorgden en in de winter stonden de ijsbloemen op de ramen. Maar Piet woonde er met plezier, hij trouwde er en in 1979 werd zijn zoon er geboren. In 1982 verhuisde het gezin Langenberg waarna nog een dochter geboren werd. Toen Piet – die Stadsherstel kent van de Gerardus Majellakerk in Amsterdam Oost, waarvoor hij de bewegwijzering maakte – over de aankoop van de huisjes aan de Westzijde las, kwamen de herinneringen los.

Verandering
Gevel in puin

Isolatie van wilgentenen

De situatie aan de Westzijde is stedenbouwkundig ingrijpend gewijzigd door de komst van nieuwe bedrijven en grootschaliger nieuwbouw. Het rijtje arbeiderswoningen op nummer 173-179 is de historische, kleinschalige tegenhanger hiervan. De gevelbetimmering, afgewerkt in een donkergroene kleur en de sobere vormgeving van dak, deuren en vensters zijn een voorbeeld van de typisch Zaanse houtbouw. De huisjes hebben inmiddels de gemeentelijke monumentenstatus gekregen vanwege hun cultuurhistorische belang.

Al is de rij arbeiderswoningen in zijn geheel herkenbaar behouden gebleven, wel zijn ze in de loop van de tijd aangepast. Zo zijn ze in de jaren dertig verbouwd, waarbij ook de indeling van badkamers en keukenblokken is gewijzigd. Ook zijn toen glas-in-lood ramen geplaatst en eveneens in de 20e eeuw zijn dakkapellen aan de achterzijde van de woningen geplaatst.

Ook niet geplande aanpassingen werden gedaan. In ongeveer 1960 werd de hoek van nummer 179 geramd door een auto. De schade was aanzienlijk. De sporen hiervan zijn nog steeds te zien aan de manier waarop het pand is hersteld. Een raam is nieuw aangebracht en de gevel werd provisorisch geïsoleerd met wilgentenen.

Rol van Stadsherstel
Bijna onomkeerbaar

Woningcorporatie Parteon was eigenaar van de woningen. Vanwege de staat van onderhoud en de benodigde inspanning en investering bleken ze niet meer passend bij hun toekomstige portefeuille. Parteon voelde zich verantwoordelijk voor het behoud en zocht een partij die erfgoed en monumentenzorg als kerntaak ziet en een sterke binding heeft in de Zaanstreek.

De woning op nummer 179 bleek in aanloop naar de aankoop al in zeer slechte bouwkundige staat. Maar ook de overige huisjes bleken in voorbereiding op de restauratie in nog slechtere staat dan tijdens de eerste verkenning in 2017. Het verval van die laatste vier jaar was bijna tot een onomkeerbaar punt gekomen.

Vanwege die zeer slechte bouwtechnische staat stelde de gemeente Zaanstad haar jaarlijkse Kanjersubsidie van 50.000 euro beschikbaar voor de restauratie.

Om de vier woningen aan te passen aan de huidige tijd worden ze aan de achterzijde, die niet monumentaal is, uitgebouwd. In de tuinen komt een schuurtje. We zullen de vier woningen in een betaalbaar huursegment aanbieden en verwachten ze in 2022 op te leveren.

De gasfabriek waartoe de huisjes eens behoorden is al lange tijd verdwenen. Vrijwel niets aan de Westzijde herinnert nog aan die 19e-eeuwse lokale industriële ontwikkeling. We zijn blij dat we deze vier woningen daar kunnen behouden.

Wandel of fiets langs dit pand
Onze wandel-/fietsroute door de Zaanstreek komt o.a. langs deze arbeidershuisjes. U vindt de wandeling HIER. In twee monumenten op de route kunt u bovendien iets eten en/of drinken. Veel wandelplezier.

Vrienden bedankt

De vrienden dragen bij aan het herstel van de voorgevel van dit rijtje arbeidershuisjes, waardoor ze hun oorspronkelijke aangezicht terug krijgen.

Word ook Vriend en maak dit soort restauraties mogelijk.
Word ook Vriend
Meer informatie

Bronnen:
Archief Stadsherstel
Zaanwiki
Archief Stadsherstel
Stadsarchief Amsterdam
Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel erfgoed
Beeldbank Rijksmuseum
Delpher

Aan dit project hebben meegewerkt:
Verlaan en Bouwstra architecten
De Beaufort bouwadvies
Osinga bouwhistorie
De Betonhoeve funderingen
Arda Advies Voor Natuur En Landschap

Dit project is mede mogelijk gemaakt door:
Gemeente Zaanstad
Vereniging Vrienden van Stadsherstel

Cookie toestemming
Wij gebruiken cookies om uw gebruikerservaring te optimaliseren en het webverkeer te analyseren. De analytische cookies zijn volledig geanonimiseerd en worden niet gedeeld. Lees meer over hoe wij cookies gebruiken. Als u akkoord gaat met ons gebruik van cookies, klikt u op "Ok, ik wil verder".
instellingen
Functionele cookies: deze cookies zijn nodig voor een goed werkende website
Analytische cookies: deze cookies worden gebruikt om statistieken van de website bij te houden. De analytische cookies zijn volledig geanonimiseerd en worden niet gedeeld. Tevens wordt het laatste octet van het IP-adres automatisch gemaskeerd.