Eclectische kerk gebouwd door de stadsarchitect

L

Luthersekerk

Hoogstraat 18, Purmerend

Deze centraal in het historische centrum van Purmerend gelegen Lutherse kerk hebben wij in 2016 mogen aankopen. Zij is in 2019 opgeknapt en geschikt gemaakt voor een nieuw gebruik. De ruimtes worden nu verhuurd  om met name muziek en cultuur een plaats te bieden.  De kerk, met een klein voorplein in de belangrijkste winkelstraat van Purmerend, gaat zo weer een mooie toekomst tegemoet.

1712
Eerste kerk
1878
Bouw nieuwe kerk
2016
Stadherstel eigenaar
2016
Restauratie
Bouw
Stadsarchitect

Rijtuigzwart Van Dam orgel

De Lutherse Gemeente van Purmerend ontstond rond 1670. Niet veel later werd er in de Papestraat (nu Kerkstraat) en huiskerkje ingericht. Een echte kerk verrees in 1712 aan de Hoogstraat, maar hij lag achter de bebouwing. In de jaren zeventig van de 19e eeuw ontstond het plan om een nieuwe kerk te bouwen. In 1878 verrees deze nieuwe Lutherse kerk. Stadsbouwmeester P. Mager en  architect J.J. Leliman creëerden bij de bouw nu een voorplein, waardoor de kerk een mooie plek kreeg temidden van het historisch centrum van Purmerend.

Na de inwijding in 1880 duurde het nog tot 1892 voordat de Lutherse gemeente werd verrijkt met het Van Dam-orgel. De indeling van het front is kenmerkend voor het grote oeuvre van de orgelmakers Van Dam. Een ander kenmerk wordt gevormd door de uitbundige ornamentiek die voor de bouwtijd bijna ongewoon is te noemen. De kleur is zwart, met gouden biezen en accenten afgewisseld. Dit ‘rijtuigzwart’ werd aan het einde van de 19e eeuw zeer deftig en ‘kerkelijk’ gevonden. De drie beeldjes op het orgel zijn nog van het voormalig orgel (uit 1754) afkomstig.

Architectuur
Eenbeukige zaalkerk

Eclectisch: Neoromaanse en gotische details

De Lutherse kerk is een éénbeukige zaalkerk op een rechthoekige plattegrond, met een 3-zijdig afgesloten koorsluiting. In het interieur zijn in de abscis nog de originele preekstoel met klankbord, met aan weerzijden daarvan de kerkraadsbanken aanwezig, inclusief de bijbehorende doopboog en lezenaar.
Boven de zaalingang, op het orgelbalkon, staat het Van Dam orgel.
De kerk heeft een eclectische bouwstijl, dat betekent dat er elementen van verschillende historische bouwstijlen zijn gebruikt. Deze stijl werd in de 19e eeuw veel toegepast, het gaat hier bijvoorbeeld om de hoge ramen, zoals in de gotiek, maar met een Neoromaanse boog.

De voorgevel is opgezet alsof het een driebeukige kerk betreft, met bovenop een klokkentorentje met klokken, een uurwerk en een zwaan als windwijzer. Deze sierlijke zwaan is in 1880 gemaakt door de zeer bekwame Purmerendse koperslager C. Rexwinkel. De vensters van voor- en zijgevels hebben een ijzeren raamindeling en zijn bezet met paars- en groengekleurd glas.

31 oktober
Hervormingsdag

Genoemd naar Maarten Luther

De kerk is vernoemd naar Maarten Luther. Hervormings – of Reformatiedag op 31 oktober is een belangrijke herdenkingsdag in verschillende protestantse kerken. De dag staat in het teken van Maarten Luther, die op 31 oktober 1517 zijn 95 stellingen tegen situaties in de Rooms-Katholieke Kerk heeft gepubliceerd. Uiteindelijk leidde het verzet van Luther tot de Reformatie: een breuk met de kerk van Rome. Daaruit zijn In de 16e eeuw de protestantse kerken ontstaan.

Luther kreeg als monnik en priester concreet met de gevolgen van de verwording te maken. Daartegen wilde hij de centrale boodschap van het Evangelie, namelijk de vergeving der zonden door het bloed en offer van Jezus Christus, weer centraal stellen. De theologie van Luther wordt daarom soms wel de theologie van het kruis genoemd. Zijn pogingen werden door de toenmalige Paus Leo X niet onderkend. Het heeft Luther dan ook verrast dat zijn stellingen binnen de kortste keren en over een breed front in de samenleving weerklank hebben gevonden.

Luther wilde de kerk uiteindelijk weer terugbrengen bij de Bijbel, Christus, de genade en het geloof. In de Rooms-Katholieke Kerk van zijn dagen waren deze zaken op de achtergrond geraakt. De paus beheerste volledig de kerk. De kerk was in Luthers tijd vaak meer instrument voor machtspolitiek, dan middel tot verbreiding van het Evangelie.

Weetje
De Lutherroos

Symbool van het Lutheranisme

De Lutherroos of Lutherzegel is een wereldwijd herkenbaar symbool voor het Lutheranisme. Het was oorspronkelijk een persoonlijk zegel ontworpen door Maarten Luther als een uitdrukking van zijn theologie en geloof. Maarten Luther schrijft hier zelf over:

“Nu ge vraagt, of de graveur zijn werk goed gedaan heeft, wil ik u meteen vertellen, hoe ik dit zegel bedoeld heb als een merkteken van mijn theologie. Het eerste moet een kruis zijn, een zwart kruis in een hart in zijn natuurlijke kleur, om er mij steeds weer aan te herinneren dat het geloof in de Gekruisigde ons zalig maakt. Want de rechtvaardige zal uit zijn geloof leven, uit zijn geloof aan de Gekruisigde. Zulk een hart moet midden in een witte roos staan om aan te duiden dat het geloof vreugde, troost en vrede geeft. Daarom moet die roos wit zijn en niet rood, want wit is de kleur der geesten en van alle engelen. Zulk een roos staat in een hemelsblauw veld omdat die vreugde in de geest en in het geloof, de aanvang is van de komende hemelse vreugde. En dan daaromheen een gouden ring, die zegt dat deze zaligheid
in de hemel eeuwig duurt; geen einde heeft en zoveel kostelijker is dan alle aardse vreugde en goed, als het goud schoner is, edeler en kostbaarder dan alle andere metalen.”

Rol van Stadsherstel
Er wordt nog steeds gekerkt

Al sinds 2011 waren wij in gesprek met de Lutherse Gemeente te Purmerend om te bezien of hun kerkgebouw aan de Hoogstraat door ons kon worden overgenomen. De kerk had toen al geen functie meer als gebedsruimte, maar er bestond vanuit de Lutherse Gemeente nog wel een grote verbondenheid met het gebouw. Deze gemeente gaf in de gesprekken aan dat ze bereid was om zich langdurig samen met ons in te zetten voor de exploitatie van de kerk. Men besefte daarbij dat deze samenwerking inzet van middelen en van vrijwilligers zou vragen.

Het casco was niet heel slecht, maar er moest wel wat achterstallig onderhoud weggewerkt worden, ook de constructie van het pand moest versterkt worden. Het interieur van de kerk vroeg de nodige aanpassingen om het geschikt te maken voor een gebruik als zaal met een multifunctionele bestemming. Verwarming, sanitair en keukenfaciliteiten zijn verbeterd.

De kerk is verkocht aan een plaatselijke ondernemer die al meerdere zaalverhuurlocaties in die gemeente heeft en die goed onderhoudt. Wij vonden het lastig de zaalverhuur vanuit Amsterdam te organiseren, deze ondernemer wilde de zaalverhuur alleen doen als hij eigenaar van het pand kon worden. Er wordt nu nog steeds elke zondag gekerkt en er vinden o.a. in samenwerking met de vrijwilligers concerten plaats.

Wij bedanken onze Vrienden voor de houtimitatie

De Vrienden hebben bijgedragen aan de restauratie van het houtimitatiewerk. Zij konden, net als andere monumentenliefhebbers een kijkje nemen tijdens dat proces, met op de achtergrond een orgelconcert. Word ook Vriend; daarbij horen uitnodigingen voor dit soort kijkjes in de keuken.


Wordt ook Vriend en wordt uitgenodigd voor dit soort kijkjes in de keuken.
Word ook Vriend
Meer informatie

Bronnen:
Archief Stadsherstel
Stadsarchief Amsterdam
Delpher

De bouwpartners zijn:
Witte Bouw & Aannemersbedrijf B.V.
Architectuur en Stedenbouw Dick Bak en Partner.

Deze restauratie is mogelijk gemaakt dankzij bijdragen van:
De Vrienden van Stadsherstel,
Het Prins Bernhard Cultuurfonds,
Het Amsterdams Monumentenfonds,
Gemeente Purmerend,
Provincie Noord-Holland
Nationaal Restauratie Fonds

Cookie toestemming
Wij gebruiken cookies om uw gebruikerservaring te optimaliseren en het webverkeer te analyseren. De analytische cookies zijn volledig geanonimiseerd en worden niet gedeeld. Lees meer over hoe wij cookies gebruiken. Als u akkoord gaat met ons gebruik van cookies, klikt u op "Ok, ik wil verder".
instellingen
Functionele cookies: deze cookies zijn nodig voor een goed werkende website
Analytische cookies: deze cookies worden gebruikt om statistieken van de website bij te houden. De analytische cookies zijn volledig geanonimiseerd en worden niet gedeeld. Tevens wordt het laatste octet van het IP-adres automatisch gemaskeerd.