Onopvallend in een smal
steegje maar met een
liefdevolle gevelsteen

G

Gouwenaarssteeg 23-25

Gouwenaarssteeg 23-25, Amsterdam

In de Gouwenaarssteeg, een van de smalle stegen aflopend van de Nieuwendijk naar de Stromarkt, staat op nummer 23-25 een onopvallende trapgevel. Wel is in deze gevel uit 1661 een fraaie gevelsteen aangebracht. Voorstellende een van de zeven christelijke deugden.

1642
Er staat al een huis
1661
Verbouwing
1973
Aankoop door Stadsherstel
Rol van Stadsherstel
We kopen het van Sonesta

In het begin van de 17e eeuw wordt gewoonlijk de trapgevel toegepast. Daarbij is de top aan twee zijden trapvormig opgebouwd. De trappen zijn tegen inwateren veelal afgedekt met een zandstenen plaatje. En bovenop is vaak een smal gemetseld pilastertje aangebracht, deze is bij onze sobere gevel tijdens de restauratie weer teruggebracht.

Door de geringe breedte van de steeg is nauwelijks te zien dat boven de hoge houten onderpui een gevelsteen zit met een vrouwenfiguur in een nisvormige omlijsting.

Vóór de restauratie is de steen bedekt met een dikke laag, hier en daar afbrokkelende, beige verf. Daardoor is enorm detailverlies opgetreden. Met moeite zijn de drie kinderen die de vrouw vergezellen te onderscheiden en het onderschrift D LIEFDE Ao. 1661 is vrijwel onleesbaar.

De steeg is genoemd naar de makelaar Willem Jacobsz. Gouwenaer, die op de hoek van de Stromarkt woont. Vanaf 1586 wordt de steeg al zo genoemd. Een Gouwenaer is een lange, Goudse tabakspijp en het is mogelijk dat makelaar Gouwenaer een dergelijk uithangbord aan zijn huis heeft gehad. Wij kopen dit monument samen met de panden aan de Stromarkt 15, 17, 19 en 21 van Sonesta Real Estate. Zij hebben deze panden en de kavels waar ze hun hotel bouwen gekocht van de Arbeiderspers.

De pandjes op de hoek van de Stromarkt komen onder toezicht van Stadsherstel, wat geen overbodige luxe is, gezien de staat van de oorspronkelijke gevels.
André Leenes en Hans Wierenga, auteurs Amsterdams Stegenboek 1975
De steen
Naastenliefde

Ruim 10% van de Amsterdamse gevelstenen heeft een religieuze betekenis

Amsterdam is een zeer katholieke stad en na de Alteratie van 1578 een zeer calvinistische. Dat komt ook tot uitdrukking in de vele verwijzingen naar de bijbel. Naar schatting heeft ruim 10% van de Amsterdamse gevelstenen een religieuze betekenis. Dat is ook zo bij 10% van de gevelstenen van Stadsherstel Amsterdam. De godsdienst heeft zeer fraaie stenen opgeleverd. Veel Bijbelse afbeeldingen op steen zijn gemaakt naar voorbeeld van gravures, prenten en schilderijen, ook de steen in ons pand.

Na verwijdering van diverse verflagen van onze steen komt een verrassend gaaf stukje beeldhouwwerk tevoorschijn, gehakt door een vaardige beeldhouwer die een prent van Jacob Matham (naar een tekening van Hendrick Goltzius 1558-1618) als voorbeeld heeft genomen.

De elegante maniëristische houding van de figuur, de stand van de voeten, de houding van de armen en vooral de plooival van haar gewaad zijn direct overgenomen van de prent. Het kind aan de borst en het jongetje links zijn ook van de prent ontleend maar het groepje van twee kinderen rechts heeft de beeldhouwer vervangen door een bloot knaapje met een windmolentje.

Gevelsteen
Caritas

Het is een van de zeven deugden

Een staande vrouw met drie kinderen geldt als een klassieke uitbeelding van de Caritas: naastenliefde, liefdadigheid en de zorg voor de naaste. Het is een van de zeven deugden.

Naast de zeven hoofdzonden die een rol spelen in de katholieke traditie is er ook een lijst opgesteld van de zeven deugden, bestaande uit de vier kardinale deugden en de drie later toegevoegde goddelijke deugden. Caritas behoort tot die laatste categorie.

De zeven deugden zijn:

Prudentia (Voorzichtigheid en wijsheid), Iustitia (Rechtvaardigheid), Temperantia (Gematigdheid en zelfbeheersing), Fortitudo (Moed en vasthoudendheid), Fides (Geloof), Spes (Hoop) en Caritas (Naastenliefde / liefde / liefdadigheid).

Nederland kent een lange charitatieve geschiedenis. In de Gouden Eeuw neemt ons land op dat gebied een toppositie in de wereld in. In de Middeleeuwen gaat de zorg vooral uit van de kerk en van particulieren en zo ontstaat er in steden een wirwar aan dergelijke instellingen. Opstand, Reformatie en een toenemende welvaart in de Gouden Eeuw zorgen voor ingrijpende wijzigingen. Voortaan vallen Kerk en Staat niet langer samen. Kerkgenootschappen bedelen sindsdien elk hun eigen geloofsgenoten en de stedelijke overheden bedelen degenen aan wie de kerken dat niet kunnen of willen.

Bewoners en huurders
Plakmeisjes

Ontbijtgember, ontbijthoning en pindakaas wordt hier ingepakt

Michael Schroten koopt in 1642 voor de prijs van 1000 gulden het huis van Lambertge Lamberts, weduwe van de korenmeter Herman Jansz..

In 1647 wordt deze Schroten als eigenaar nog aangeslagen voor 5,11 gulden,
maar in 1661 wordt dit bedrag verhoogd naar 17,10 gulden. Zeer waarschijnlijk heeft deze forse verhoging van de verpondingaanslag te maken met een in 1660 begonnen en in 1661 voltooide verbouwing van het pand.

Daar kunnen we vanuit gaan, gezien het jaartal op de steen die dan wordt aangebracht.
Kennelijk zijn in de loop der tijd de twee vensters van de eerste verdieping verlaagd, waarbij de gevelsteen blijft gehandhaafd maar aan de bovenhoeken wordt aangepast.

Over de verdere bouw- en bewoningsgeschiedenis van het pand is te vertellen dat er in 1851 de zeilmaker T.J. Kraay woont, in 1864 baker weduwe G. Dalleman en in 1879 schildersknecht J. Vrijling. In ieder geval in 1929 is het kantoor van N.V. Mc. Millan’s Foodstuff Company er gevestigd. Zij zoeken dan plakmeisjes en nette meisjes van 14-16 jaar voor het afvullen van levensmiddelen. Dat betreft dan onder andere de volgende levensmiddelen: ontbijtgember, ontbijthoning, pindakaas, tafelzout en zoute pinda’s.

Meer informatie

Bronnen:
Stadsarchief Amsterdam
Delpher
Archief Stadsherstel
Onno Boers, Artikel over de gevelsteen
Amsterdam gebouwd op palen
Amsterdamsche straatnamen geschiedkundig verklaard (1913)
Geschiedenis van de filantropie, Dr. M.H.D. van Leeuwen, Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis

Cookie toestemming
Wij gebruiken cookies om uw gebruikerservaring te optimaliseren en het webverkeer te analyseren. De analytische cookies zijn volledig geanonimiseerd en worden niet gedeeld. Lees meer over hoe wij cookies gebruiken. Als u akkoord gaat met ons gebruiken van cookies, klikt u op "Ok, ik wil verder".
instellingen
Functionele cookies: deze cookies zijn nodig voor een goed werkende website
Analytische cookies: deze cookies worden gebruikt om statistieken van de website bij te houden. De analytische cookies zijn volledig geanonimiseerd en worden niet gedeeld. Tevens wordt het laatste octet van het IP-adres automatisch gemaskeerd.