Waar de Nachtwacht van de keramische kunst is gemaakt

D

De twee Romeinen

Prinsengracht 1075, Amsterdam

Kunt u zich nog het immens grote tegeltableau herinneren, wat de gehele wand besloeg, van het restaurant van het Amsterdams Historisch Museum? Dat tegeltableau is in de 17e eeuw in dit pand gemaakt. En daar zijn we best een beetje trots op. In de beroemde tegelbakkerij De Twee Romeinen werden tableaus besteld voor onder andere Portugese paleizen, tableaus die nu te zien zijn in diverse (buitenlandse) musea.

1676
Grond uitgegeven
1686
Eerste vermelding steentjesbakker
1706
Tegeltableau De Hertenjacht
1963
Eigendom Stadsherstel
1982
Gedeeltelijke restauratie
2015
Restauratie
Nu
Bedrijfsruimte en woningen
Tegels
Portugese azulejos

Een van de drie bekendste tegelbakkerijen was De Twee Romeinen

Amsterdam was in de 17e en 18e eeuw het centrum voor de productie van tegeltableaus (een voorstelling op twee of meer tegels) in de Noordelijke Nederlanden. In het begin van de 18e eeuw waren de bekendste De Twee Romeinen, aan de Prinsengracht 1075 van Willem van der Kloet, ’Oude Prins, Anjeliersstraat’ van Willems broer, Cornelis van der Kloet, en ‘Botermarkt’ van Jan van Oort.

Bij steentjesbakkers werden uitzonderlijk grote monumentale tegeltableaus in blauw en paars (maar ook veelkleurige) op bestelling gemaakt voor paleizen, kerken en kloosters in Portugal, Spanje, De Azoren, Brazilië, Frankrijk, Duitsland, Engeland, Polen, Scandinavië en zelfs Rusland. De Portugezen zijn door hun ontdekkingsreizen en handel steeds rijker geworden en vanaf 1670 doen ze een reeks van bestellingen ter versiering van hun huizen met onder andere Amsterdamse tegels. Deze worden grotendeels toegeschreven aan de Amsterdamse tegelbakker Jan van Oort, maar ook enkele aan de jongere Willem van der Kloet

Aan de vruchtbare samenwerking tussen Portugal en Nederland kwam een eind toen koning Pedro II van Portugal in 1687 besloot om de import van azulejos (tegels) te verbieden. Hij richtte verschillende opleidingsinstituten op waar ambachtslieden zich konden bekwamen in het maken van tegels. De laatste grote opdracht dateert van rond 1715.

Bouw pand
De Twee Romeinen

Aanvoer van grondstoffen ging via de Amstel en de grachten naar het pakhuis aan de Prinsengracht

In 1676 werd door burgemeester en thesaurieren (vergelijkbaar met wethouders van financiën & grondzaken) voor 1500 gulden het erf verkocht aan Dirck Pietserszn (meestermetselaar) en Wilemszn Brederode (stadsmeestermetselaar). In 1678 wordt op het onbebouwd perceel aan de Prinsengracht een pand opgericht voor tegelbakkerij De Twee Romeinen. De uit Rotterdam afkomstige meesterknecht Willem Corneliszn van der Kloet is vanaf het begin bedrijfsleider. De werkplaats lag aan de buitenste rand van de stad. Die ligging was gunstig voor de aanvoer van grondstoffen via de Amstel en de grachten. In 1686 slaagt Van der Kloet erin om het bedrijf van de erfgenamen te kopen voor een bedrag van 17.000 gulden. Datzelfde jaar nog overlijdt hij met achterlating van een weduwe en acht kinderen. Hij wordt begraven in de Zuiderkerk. In zijn testament geeft hij aan dat de ‘neering en huishouding in gemeenschap moeten worden voortgezet’ tot de jongste dochter, op dat moment twee jaar oud, de leeftijd van tien jaar heeft bereikt. Onder leiding van zijn oudste zoon Willem moet het bedrijf worden voortgezet. De winst moet onder zijn voorkinderen (kinderen uit het eerste huwelijk), zijn nakind (kind uit het tweede huwelijk) en zijn vrouw worden verdeeld. Zijn vrouw telt daarbij als kind.

Werkplaats
Steentjesbakker

Er werd veel geleverd aan Portugal

Willem van der Kloet was het derde kind van het echtpaar Willem Cornelisz. van der Kloet en Celetje Os. Alle zonen volgden hun vader in het beroep van tegelbakker, Willem (1666-1747), Cornelis (1672-1733) en Bartholomeus (geboren 1675). Ook twee dochters werkte jarenlang in De Twee Romeinen aan de Prinsengracht. Op 22-jarige leeftijd (dus in 1684) was Willem van der Kloet al lid van het St. Lucas Gilde en in 1694 nam hij de leiding van de werkplaats ‘De Twee Romeinen’ over.

Willem van der Kloet leverde tegeltableaus onder andere aan Portugal voor de kerk Madre de Deus, in 1707 voor het stadspaleis Palácio Galvão Mexia en 1707-1709 voor de kerk Nossa Senhora de Nazaré. Enkele tegeltableaus zijn te zien in het Museu Nacional do Azulejos in Lissabon.

Van der Kloet slaagde erin om de tegelbakkerij zó succesvol te leiden dat er na acht jaar echt iets te verdelen viel van de erfenis van zijn vader onder de erfgenamen. Als Willem in 1747 overlijdt heeft hij een vermogen van ruim 100.000 gulden. Dat is bijzonder veel voor een bedrijf dat in de tweede helft van de zeventiende eeuw is opgericht en de grote economische groei van de gouden eeuw niet heeft meegemaakt.

Tegeltableau
De Hertenjacht

Nu te zien in het Keramiekmuseum Princessehof

Het Amsterdams Museum kocht in 1991 een groot tegeltableau van 13 x 45 = 585 tegels (1,70 m hoog en 5,85 m breed) met een tafereel van de hertenjacht, vrij naar verschillende prenten geschilderd. De voorstelling op het tableau – het jachttafreel – is gebaseerd op een ets van Antonio Tempesta uit 1624. Het tableau werd in 1706/1707 als één van zeven tableaus gemaakt door Willem van der Kloet voor het paleis Galvao Mexia in de Rua dos Mouros in Lissabon. Galvao Mexia werd in 1899 afgebroken. Het tableau had daarna verschillende eigenaren. In 1992 is het gerestaureerd en heeft lange tijd in het restaurant van het Amsterdam Museum gehangen. Nu is het uitgeleend aan het Keramiekmuseum Princessehof in Leeuwarden. Ook het Rijksmuseum heeft tegeltableaus van Willem van der Kloet.

Rol van Stadsherstel

Zware balken om de tegels te kunnen dragen

Het pand dateert uit de 17e eeuw, het is een pakhuis met tuitgevel die in de 19e eeuw versoberd is. Stadsherstel is sinds 1963 eigenaar van dit pand.

Als we naar binnen lopen zien we per verdieping grote ruimten met uitzonderlijk dikke balken en vloeren met brede vloerdelen. De ouderdom straalt ervan af. Op sommige verdiepingen liggen de vloerdelen zelfs dubbel gedekt. Deze over gedimensioneerde constructie was nodig voor de opslag van de zware materialen van de tegelfabriek. Al snel zien we dat de bouwkundige staat erg slecht is. Het is zelfs zo dat hoe hoger in het gebouw we komen, hoe slechter de constructie. Verrotte balken en vloeren, balken met zwam en ongedierte. Eigenlijk is alleen de fundering goed. Eén van de belangrijkste oorzaken van de slechte staat is dat ons pand, ondanks goed onderhoud, jarenlang op grote hoeveelheden regenwater komend vanaf het dak van buurpand 1073 werd ‘getrakteerd’ en dat aanschrijvingen van de gemeente daaraan niets konden veranderen. Nu beide panden toevalligerwijs tegelijkertijd onder handen werden genomen is de oorzaak van de wateroverlast door de eigenaar van het buurpand weggenomen.

De Twee Romeinen op de gevel en de buitenlamp

Tijdens de ledenvergadering van de Vrienden onthulde Annick Visser prachtige sierletters ‘De Twee Romeinen’ op dit monument. Annick is dochter van de ontwerper van de Amsterdamse krulletter. Haar vader ontwierp de krulletter voor op de ramen van kroegen van het biermerk Amstel. Zo was de bierbrouwer er altijd zeker van dat haar naam er goed op kwam te staan.
Vrienden bedankt!
Ook Vriend van Stadsherstel worden?
Meer informatie

Bronnen:

  • Johan Kamermans, conservator Nederlands Tegelmuseum (Otterloo)
  • Amsterdam Museum
  • Keramiekmuseum het Princessehof (Leeuwarden)

Aan dit project hebben meegewerkt

  • Bouwkundigbureau J. Steur
  • Restauratieaannemer G. J. Dijst & Zn. Bv
  • D. Louman B.V
Cookie toestemming
Wij gebruiken cookies om uw gebruikerservaring te optimaliseren en het webverkeer te analyseren. Lees meer over hoe wij cookies gebruiken en hoe u ze kunt beheren door op 'instellingen' te klikken. Als u akkoord gaat met ons gebruiken van cookies, klikt u op "Ok, ik wil verder".
instellingen
Functionele cookies: deze cookies zijn nodig voor een goed werkende website
Analytische cookies: deze cookies worden gebruikt om bezoekers de best mogelijke ervaring te geven op onze website