Gelegen aan de Oude Rijn waar de Romeinen hun grens bereikten

W

Wagenschuur van de Engelbertha Hoeve

Hoge Morsweg 140, Leiden

Toen de toenmalige eigenaren geen opvolger konden vinden voor hun restaurant De Engelbertha Hoeve werd de hulp van Stadsherstel ingeroepen voor het behoud van de boerderij gelegen aan de Oude Rijn. Deze rivier, in de Romeinse tijd de grens van de Neder-Germaanse limes en sinds juli 2021 officieel UNESCO Werelderfgoed, bleef door de eeuwen heen samen met de ‘Hooge Morschweg’ een belangrijke verkeersader in dit gebied. Binnenkort kunnen nieuwe bewoners genieten van hun woning op deze historische locatie.

1666
Bouw boerderij
1980
Restauratie tot horeca
2019
Stadsherstel eigenaar
2021
Restauratie
De boerderij
Zeldzame vorm met wagenschuur

In de tuin vond de zoon een steen met het jaartal 1666

Hoewel op de voorgevel van de boerderij het jaartal 1766 staat geschilderd, gaat de geschiedenis hoogst waarschijnlijk verder terug en dateert de kern van het pand mogelijk van 1666. Dit geldt zowel voor de kern van de boerderij als de naastgelegen voormalige wagenschuur. Zo zijn het type en formaat van de aangetroffen bakstenen in deze bouwdelen als ook de wijze van metselen typisch 17e-eeuws. Daarnaast heeft de oudste zoon van de laatste boerenfamilie die de Engelbertha Hoeve runde, Jan van Egmond, een steen met het jaartal 1666 in de tuin gevonden. Tijdens de leegstand van de boerderij in de periode 1977-1980 is deze steen helaas verloren gegaan.

De hoeve is sinds die vroege 17e eeuw vaak verbouwd en wat vooral bij eenvoudige boerderijen regelmatig gebeurde: hierbij stond gebruiksgemak voorop en hergebruik van oude bouwkundige materialen was eerder regel dan uitzondering. Dit maakt het lastig om ouderdom en bouwhistorie te bepalen. Wel weten we dat de opmerkelijke T-vorm al voorkomt op de kadastrale minuut van 1832.

Deze vorm wijkt sterk af van andere vergelijkbare boerderijen in en om Leiden waar overwegend de langgerekte hallenhuisboerderij voorkomt. Een wagenschuur is niet gebruikelijk. Deze relatieve zeldzaamheid en de gaafheid van de oudste bouwdelen geven de boerderij een hoge monumentale waarde. Ook heeft de voormalige boerderij bijgedragen aan de agrarische ontwikkeling van de streek.

Land van klei en moeras
Bewoning sinds de 6e eeuw

Op de stevige klei kon men bouwen zonder te heien

De Mors, zoals het gebied aan de lage zijde van de Oude Rijn genoemd wordt, had een sterk agrarisch en landelijk karakter met weiden en boerderijen. De benaming Mors komt vermoedelijk van ‘moer’ of ‘muor’ wat veen(-grond) of moeras betekent en dit gebied net buiten Leiden was dan ook bijzonder drassig.

De hoger gelegen delen in de Mors, op de oeverwal langs de rivier waar de Oude Rijn een klei- en zandlaag achterliet, leende zich goed voor bebouwing en vormen dan ook het oudste gedeelte van de Mors. Uit archeologisch onderzoek langs de de Hoge Morsdijck (nu Hoge Morsweg en Rhijnhofweg) – van oudsher de enige weg die door dit gebied ging, van Den Haag richting Leiden – blijkt dat hier al in de de 6e en 7e eeuw een handelsknooppunt was. Ter hoogte van Oegstgeest, waar het Morsgebied tot 1966 toe hoorde, voor Leiden het annexeerde, is een omvangrijk dorp aangetroffen ter grootte van de halve binnenstad van Leiden met woningen, schuren, waterputten en een kadewand van circa 300 meter langs de Rijn. Er werd grootschalig gehandeld in wijn en er werden varkens geïmporteerd uit Duitsland en mogelijk paarden uit Engeland. Huizen stonden op terpjes en men probeerde geulen te dempen: de oudste waterwerken van West-Nederland.

Steenbakkerijen
Uit de klei getrokken

Hooge Morsch: ‘in het midden der beste en hoogste Klailanden’

Behalve voor bebouwing was de klei die aan de oevers van de Rijn werd aangetroffen een belangrijke grondstof voor de industrie die zich langs de dijk ontwikkelde. In de ‘Natuurlyke historie van Holland’ uit de 18e eeuw rept men van zeer goede kwaliteit klei:

“In de Klailanden langs den Binnen-Rhyn bespeurt men, van Utrecht af, tot by en voorby Leiden, veelal dezelfde ligging; met dit onderscheid, dat de beste Klai, zoo als wy meermaalen gezegd hebben, al veel tot steenbakkeryen verbruikt is. (..) Ik heb (..) eenige proeven (..) en my ten dien einde (..) vervoegd by een ervaaren Tuinier, woonende in het midden der beste en hoogste Klailanden van Valkenburg, Oestgeest en Rhynsburg, langs de Hooge Morsch, by Leiden. In deeze Klailanden, die nog meer en deels in haar ouden staat liggen, bevonden wy, dat de beste Klai, op eene diepte van vier à vyf voeten, lag (..)”

De bebouwing ligt hier in een lint, met de achterkant naar het water toe, en trok in de 19e en de eerste helft van de 20e eeuw tal van bedrijven zoals molens, kalkovens en steenfabrieken. Pannenbakkerijen “Van Sillevoldt” en “Josson”, later ook wel De Nijverheid, van de befaamde Oegstgeester dakpannen en tegel- en faiencefabriek Amphora dat sier- en gebruiksaardewerk fabriceerde waren niet voor niets hier gevestigd: in dit gebied was voldoende klei, grondstof voor deze industrie, aanwezig èn de Oude Rijn, bood als werkrivier uitstekende transportmogelijkheden voor de aanvoer of afvoer van grondstoffen en producten.

Ook in de vorige eeuw was er veel bedrijvigheid in de Mors, er waren tuinders en kwekers, diverse middenstanders, bouw- en aanneembedrijven, fabriekjes, scheepswerven, herbergen, een lijmkokerij die in de volksmond ‘Stinkenburg’ wordt genoemd en dus onze boerderij.

Romeinse limes
UNESCO Werelderfgoed

De grens tussen beschaafd en barbaars

Maar de geschiedenis gaat nog veel verder terug, in elk geval naar zo’n tweeduizend jaar geleden. De grens van het enorme Romeinse rijk – 7000 kilometer lang, van Engeland tot Syrië en van Roemenië tot Marokko – noemen we de limes (grens in het Latijn) en de Noordelijke grens viel op Nederlands grondgebied samen met de loop van de Rijn. Beneden die rivier woonden de ‘beschaafden’, erboven de ‘barbaren’. De Rijn was tot het vertrek van de laatste Romeinen rond het jaar 400 bijna vier eeuwen lang grensrivier, voor Europese begrippen een absoluut record. Deze grens werd versterkt met diverse castella, de forten. Op deze forten, die via de doorgaande limesweg met elkaar verbonden waren, werden soldaten gelegerd en op strategische plekken stonden wachttorens. Ook werden havens en kades aangelegd om goederen, mensen en bouwmateriaal makkelijk aan land te krijgen. In de buurt van de forten ontstonden nederzettingen met boeren, handelaren en ambachtslieden om de militairen van de benodigde goederen te voorzien.

De huidige Hoge Morsweg ligt in deze rivierdelta tussen Valkenburg, waar rond het jaar 40 het uitstekend bewaard gebleven militaire hoofdkwartier ‘Praetorium Agrippinae’ werd aangelegd, en de nederzetting ‘Matilo’, bij het huidige Leiden. Een gebied dus waar in die periode veel reuring moet zijn geweest. Onlangs nog werden op voormalig vliegkamp Valkenburg de resten gevonden van wat een groot kampement is geweest waar de Romeinse troepen bivakkeerden.

Rol van Stadsherstel
Eind 2021 gereed

Toen het horeca echtpaar Arslanagic geen opvolger kon vinden voor hun restaurant werden wij gevraagd te helpen om de monumentale boerderij te behouden. En zo kwam in 2019 onze eerste aankoop in de sleutelstad in ons bezit. Na veertig jaar horeca brengen wij nu de woonfunctie terug. Eind 2021 hopen wij 11 energiezuinige huurwoningen in het middensegment op te leveren, in oppervlakte variërend van zo’n 50 tot 150 vierkante meter.

In de voormalige wagenschuur was de afgelopen decennia een eetzaal gevestigd, met een later toegevoegde, vermoedelijk 19e-eeuwse, gietijzeren spiltrap naar het gastenverblijf op de zolderverdieping. Om de boerderij geschikt te maken voor zijn nieuwe bestemming als horecagelegenheid is in 1980 een grootscheepse verbouwing uitgevoerd, waarbij veel oorspronkelijke details verloren zijn gegaan. Ook is toen een toiletgroep aangebouwd. Nu komen er twee appartementen, elk van ca. 70 m2.

Meer informatie

Bronnen:
Bureau MoNed
Historische Vereniging Oegstgeest
Witte Weekblad Oegstgeest 2005; nummer 48
Wijkmagazine Morsetekens
Sleutelstad
Natuurlyke historie van Holland. Deel 2. J. le Francq van Berkhey. Yntema en Tieboel, Amsterdam 1769-1771
Geschiedenis van Zuid-Holland
Archief Stadsherstel
Stadsarchief Amsterdam
Delpher

Aan dit project hebben meegewerkt:
Architect: Architektenburo Marcel van Dijk vof
Aannemer: Du Prie | Bouw & Ontwikkeling BV
Bouwhistorische verkenning: Bureau MoNed

Dit project is mede mogelijk gemaakt door:
De Vrienden van Stadsherstel

Cookie toestemming
Wij gebruiken cookies om uw gebruikerservaring te optimaliseren en het webverkeer te analyseren. De analytische cookies zijn volledig geanonimiseerd en worden niet gedeeld. Lees meer over hoe wij cookies gebruiken. Als u akkoord gaat met ons gebruiken van cookies, klikt u op "Ok, ik wil verder".
instellingen
Functionele cookies: deze cookies zijn nodig voor een goed werkende website
Analytische cookies: deze cookies worden gebruikt om statistieken van de website bij te houden. De analytische cookies zijn volledig geanonimiseerd en worden niet gedeeld. Tevens wordt het laatste octet van het IP-adres automatisch gemaskeerd.