Waar eeuwenlang ‘zoete broodjes’ werden gebakken

J

J.J. Alanstraat 121, de bakkerswinkel

J.J. Allanstraat 121, Westzaan

Schilderachtig gelegen aan het water en de J J Allanstraat bevindt zich een rijksmonument met een jarenlange bakkerstraditie. Na restauratie opende Jongwijs hier in de zomer van 2022 haar deuren: een warme, sociale ‘huiskamer’ voor de buurt. Waar traditie en vernieuwing hand in hand gaan en waar men kan genieten van lokale producten. En helemaal leuk: de bakkerij is teruggekeerd!

1683
Bouw paltrokmolen
1832
Bakkerij met woonhuis
1972
Woonhuis
2020
Stadsherstel eigenaar
2022
Restauratie
NU
Horeca
Bakkerij
Anderhalve eeuw bakken

Ruim anderhalve eeuw aan bakkersgeschiedenis

De geschiedenis van dit kavel voert terug tot de eerste helft van de 17e eeuw, toen hier een houten huisje onder rietgedekt zadeldak stond. Restanten van deze oudste bebouwing zijn nog herleidbaar in de middenvleugel van het huidige, in de loop der tijd uitgebouwde pand.

In het 4e kwart van de 17e eeuw werd er een paltrokmolen gebouwd. De molen werd verkocht in 1700 om te worden herplaatst in Zaandam-West, waar op dat moment de door molens gedreven industrie een grote bloei doormaakte. Het huidige J J Allanstraat 119-121 komt al min of meer in zijn huidige vorm voor op de kadastrale minuut van 1828. Een lange bakkersgeschiedenis volgde, reeds in 1832 was het in eigendom van bakker Volkert Veldhuis.

De laatste bakker was Cor Smit, die de onderneming in 1929 overnam van J.A. de jong. Na 35 jaar ging in 1964 het laatste brood over de toonbank, toen bakkerij ‘de Tarweakker’ zijn deuren sloot vanwege gezondheidsredenen van Smit en het ontbreken van een opvolger: de zoons zagen geen toekomst in het runnen van een bakkerij. In 1972 werd de overbodig geraakte bakkersoven voor een laatste keer gebruikt, waarna ook dit laatste tastbare onderdeel van de bakkerij gesloopt werd. Daarna herinnerde alleen de naam van de naastgelegen Tarweakkersloot nog aan dit bakkersverleden.

Zaanse houtbouw
De invloed van weer en wind

Cultuurhistorische waarde

In datzelfde jaar 1972 verkoopt het echtpaar Smit het pand aan hun dochter, waarna de doorgang tussen de twee panden wordt dichtgezet, en dochter haar intrek neemt op nummer 121, terwijl de ouders op nummer 119 gaan wonen. Vanaf dat moment is het pand alleen in gebruik als woonruimte. Dit is niet de enige verbouwing aan het pand.

In de loop van de eeuwen is het grondig onder handen genomen. Het pand was flink verzakt, de vloeren om de centraal geplaatste schoorsteen – die wel op de oorspronkelijke hoogte gebleven leek te zijn – liepen extreem scheef. De palen van 7 meter die bij een partieel funderingsherstel in de 20ste eeuw zijn gebruikt, zaten ‘op kleef’ in de grond. Veel korbelen zijn verdwenen. Ook van het interieur is weinig bewaard gebleven, al is de spiltrap vanuit de keuken naar de zolder vermoedelijk oorspronkelijk.

Zowel in 1980 als in 1996 vinden grote restauraties plaats, de kap en veel geveldelen zijn in die periode vervangen. De houten gevels vertegenwoordigen een hoge monumentwaarde, omdat deze zo karakteristiek zijn voor de Zaanstreek. Dat ze niet oorspronkelijk zijn is daarbij van minder belang: houten gebouwen zijn nu eenmaal onderhevig aan verwering. Het is dan ook onvermijdelijk dat in de loop van de tijd onderdelen vervangen moeten worden.

Vrienden bedankt

De Vrienden dragen bij aan de restauratie van dit rijksmonument.

Word ook Vriend en maak dit soort restauraties mogelijk.
Word ook Vriend
Schuine deur
Typerend voor de Zaanstreek

Een list om Napoleon te slim af te zijn

Opvallend aan de voorgevel is de schuingeplaatste deur op de hoek, eens de ingang naar de winkelruimte van de bakkerij. Dit is een typisch Zaans fenomeen en er wordt wel gezegd dat dit zijn oorsprong vindt in 1812, toen Nederland onderdeel werd van het Franse rijk. Napoleon voerde een nieuwe belasting in, namelijk over het aantal deuren en vensters. Dit is de reden waarom veel ramen van oude panden zijn dichtgemetseld; de schuingeplaatste ramen of deuren zouden een andere list zijn – bedacht door de ‘zuinige Zaankanters’: voor ramen en deuren direct grenzend aan de straat moest namelijk (meer) belasting betaald worden. Een andere verklaring kan zijn dat een schuin geplaatst venster in de voorgevel een beter uitzicht op de weg biedt.

Rol Stadsherstel

Een lokaal initiatief helpen tot stand te komen

In 2020 konden wij de panden aan de J J Allanstraat 119-121 voor een symbolisch bedrag overnemen van de gemeente Zaanstad, die de monumenten van de vorige eigenaar had gekocht omdat bewoning er niet meer wenselijk is. De panden staan namelijk onder hoogspanningsmasten waarvan het voltage verhoogd wordt en aangenomen wordt dat dit negatieve gevolgen voor de gezondheid kan hebben.

Door onze overname en het uit handen nemen van de ingrijpende en noodzakelijke restauratie werden de dromen van Jongwijs en de Historische Vereniging Westzaan voor een nieuwe bestemming van dit pand ineens haalbaar. En werd er voldaan aan de wens van de gemeente om lokale initiatieven te stimuleren.

Maar voor de dromen gerealiseerd konden worden, moest eerst het pand gerestaureerd worden en aangepast aan de nieuwe bestemming.

Bij aanvang van de restauratie na het funderingsherstel, was al duidelijk dat veel houten geveldelen in matige conditie waren. Helaas was het houten skelet van het gebouw niet zichtbaar. Veel onderdelen bleken zwaar aangetast te zijn, een flinke tegenvaller. Hele stukken muurplaat moesten worden vervangen en ook een aantal staanders moest worden aangeheeld. In een dakvlak zat bruinrot, dus ook dat kon niet meer mee. Toen de gevels waren gedicht volgde tenslotte nog een behandeling ter bestrijding van levende houtaantasters, zoals boktor.

Jongwijs
De bakkerij keert terug

“We willen een huiskamer voor de Zaanstreek zijn”

In de zomer van 2022 opende Jongwijs, een bijzonder initiatief van moeder en zoon Douw, aan de J J Allanstraat zijn deuren. Het pand herbergt zowel een lunchroom, een Bed & Breakfast en een picknicktuin aan de Tarweakkersloot. En dat is nog niet alles: de ruimte kan ook gebruikt worden als expositieruimte en minitheater en op het terrein is in een losstaande schuur een rouwkamer. En wat is er nog mooier en toepasselijker dan dat banketbakker Lex Brakenhoff hier is neergestreken? In de open keuken kunnen de gasten zien hoe hij ter plaatse zijn ambachtelijke brood en gebakjes maakt.

Lokale producten staan dan ook centraal, en er valt veel te genieten op dat vlak: “van sambal tot chocola en van zuivel tot koffie”. Vijftien Zaanse makers heeft Simon al warm weten te maken voor het concept. Vanuit de picknicktuin is de gevangenis te zien waar de ‘Zuivere koffie’ gebrand wordt en de koeien in de wei, die zorgen voor de kaas op het broodje gezond.

En de deur staat open voor iedereen: het moet vooral een warme, sociale plek zijn waar iedereen zich kan thuis voelen. Jongwijs zoekt vooral de verbinding, en hoopt mensen te inspireren met deze mooie, nieuwe bestemming, die recht doet aan de geschiedenis en met ruimte voor vernieuwing. Zodat verleden en toekomst hand in hand gaan en nog veel mensen kunnen blijven genieten van dit erfgoed.

Blijf op de hoogte van de plannen van Jongwijs.

Wij hadden al langer ons oog laten vallen op dit karakteristieke pand. Omdat we er 100 meter vandaan wonen, zien we het rijksmonument elke dag. Het is een prachtig pand, met een rijke geschiedenis, op een van de mooiste plekken van – wat ons betreft – het mooiste dorp van Nederland. Ideeën voor een nieuwe bestemming waren er volop!
Simon Douw, initiatiefnemer van Jongwijs
Meer informatie

Bronnen:
Historische Vereniging Koog-Zaandijk
Historische vereniging Westzaan
Jongwijs
Noordhollands Dagblad
Rodi Regio Zaanstad
Westzaan.nl

Aan de restauratie werken mee:
Archisto Bureau voor bouw- en architectuurhistorie (2020)
Bouwbedrijf Selie
Aannemersbedrijf Louman
Loodgietersbedrijf Herfst BV
Klein architecten
De Beaufort Bouwadvies
Arda advies voor natuur en landschap
Geo Supporting geotechnisch onderzoek
Back Milieu Advies en onderzoek BV

Dit project is mede mogelijk gemaakt door:
Provincie Noord Holland

Cookie toestemming
Wij gebruiken cookies om uw gebruikerservaring te optimaliseren en het webverkeer te analyseren. De analytische cookies zijn volledig geanonimiseerd en worden niet gedeeld. Lees meer over hoe wij cookies gebruiken. Als u akkoord gaat met ons gebruik van cookies, klikt u op "Ok, ik wil verder".
instellingen
Functionele cookies: deze cookies zijn nodig voor een goed werkende website
Analytische cookies: deze cookies worden gebruikt om statistieken van de website bij te houden. De analytische cookies zijn volledig geanonimiseerd en worden niet gedeeld. Tevens wordt het laatste octet van het IP-adres automatisch gemaskeerd.