Gebouwd boven “Het Kasteel
van de Heeren van Amstel”

D

Dirk van Hasseltssteeg 4

Dirk van Hasseltssteeg 4, Amsterdam

Stadsherstel heeft door deze restauratie een wat somber deel van deze steeg nieuw leven ingeblazen. De schoonheid ervan is nu weer te zien. En, onder de grond van de panden 2,4 en 6 in deze steeg is ook nog iets bijzonders aan de hand. Hieronder liggen namelijk 13e eeuwse funderingsresten van wat in de volksmond ook wel ‘Het Kasteel van de Heeren van Amstel’ genoemd wordt. Na de 3e opgraving en een uitgebreid archeologisch onderzoek in oktober-november 2002 is de grond weer dichtgegooid, in afwachting van wat er in de toekomst eventueel mee gaat gebeuren.

Eind 13e eeuw
Bouw “Kasteel van de Heeren van Amstel”
Begin 17e eeuw
Bouw huis
2004
Stadsherstel eigenaar
2007
Gerestaureerd
Nu
Bedrijfsruimte en woningen
De steeg
Ojief sleutelstuk

Dichtgezet en verwaarloosd

De steeg is genoemd naar de schipper Dirk van Hasselt, die in 1364 en 1381 wordt vermeld en hier waarschijnlijk een huis bezat. De naam komt al voor in 1400.

Het huidige pand komt uit de 1e helft van de 17e eeuw, dat zien we onder andere aan de korte sleutelstukken met ojief profilering. In de monumentbeschrijving staat de gevel beschreven als: “Het heeft een aardige onderpui met een latere opbouw, wat ook in de opbouw van de voorgevel te zien is. De achtergevel is gepleisterd”.

Toen we dit pand samen met de twee buurpanden aankochten (er was trouwens nog een pand bij de koop betrokken; Het Markerhuisje) wisten we al dat hieronder bijzondere resten van een oud gebouw zouden kunnen zitten; het ‘Kasteel van de Heeren van Amstel’ werd het in de volksmond genoemd.

De panden 2, 4 en 6 waren, al voordat Stadsherstel ze aankocht, geheel dichtgezet, uitgesloopt en verwaarloosd. Dat was o.a. omdat ze in het verleden meerdere malen gekraakt waren. Aan de achterzijde werden ze verstevigd met op en neren (aan de buitenkant van het pand bevestigde balken die een pand op zijn plaats moeten houden). Dat was nodig, omdat de panden anders in elkaar zouden storten.

Rol van Stadsherstel
Wonen boven bedrijven

In maart 2006 startte de restauratie van drie pandjes aan de even kant en twee pandjes aan de oneven kant, panden die wij al eerder gekocht hadden. Omdat het een smalle steeg is, was één steiger in het midden voldoende om alle vijf de gevels te kunnen restaureren. De steiger had de breedte van de steeg; 2,5 meter.

De gemeente en wij hadden de gezamenlijke wens om de steeg wat aangenamer te maken. Alleen al het opknappen van vijf panden in het begin van de steeg zou een wereld van verschil maken. Maar ook kozen we ervoor om de puien een meer vrolijke, lichtere kleur te geven. Voor dit pand werd een frisse kleur toegepast. Om een fijnere doorloop te realiseren, die meer het gevoel van veiligheid geeft, kozen we er ook voor om bedrijfsruimten te realiseren.

In de pandjes 2, 4 en 6 zijn, naast de bedrijfsruimten, acht woningen gekomen. Het zijn kleine maar complete woningen midden in de stad, met soms een zeer verassende indeling. Voor dit plan kregen we daarom ook een ‘wonen boven bedrijven’ subsidie.

Maar eigenlijk hadden we een ander plan voor de begane grond. Een plan dat nu even in de ijskast ligt, maar dat misschien ooit wel weer gerealiseerd wordt.

Ontdekt
Versterkt gebouw

Ontdekt bij de bouw van een parkeergarage

Bij de aanleg van parkeergarage “De Kolk ”gerealiseerd door ABN- AMRO, waren in 1994 na onderzoek muurresten aangetroffen van een versterkt gebouw uit het einde van de 13e eeuw. In zijn totaliteit ging het om een vondst van groot historisch belang; het kon gezien worden als één van de hoogtepunten uit het archeologisch onderzoek in Amsterdam van de laatste 30 jaar. Met deze vondst werd het vroegst bekende bakstenen bouwwerk van de stad ontdekt.

In 1999 werd een tweede onderzoek uitgevoerd, en eind 2002 een derde onderzoek, onder de panden aan de Dirk van Hasseltssteeg 2,4 en 6. Deze keer werd de zuidwesthoek van het complex en – voor het eerst- ook een deel van het binnenterrein in kaart gebracht. Daarbij kwam ook een stuk funderings- geschiedenis aan het licht; er zijn boven elkaar funderingen aangetroffen uit de 13e, de 14e, de 17e en de 20e eeuw.

Museum
Ontgravingsput

Dichtgemaakt met argexkorrels

In het verleden zijn voorstellen gedaan om de archeologische resten – in de vorm van een museum – voor het publiek toegankelijk te maken. Uitvoering van deze voorstellen zou alleen kunnen tegen zeer hoge kosten.

Het college had, begin 2002, dan ook besloten dat de verdere besluitvorming aan een nieuwe gemeenteraad moest worden voorgelegd. Er werd ook besloten dat in elk geval ‘een omkeerbare situatie’ zou moeten bestaan. Oftewel : de onderzoekslocaties werden niet met grónd dichtgegooid maar me argexkorrels. Dat zijn korrels die, mocht het nodig zijn, makkelijk uit de ontgravingsput gezogen kunnen worden. Dit ingeval in de toekomst toch besloten zou worden dat de resten zichtbaar gemaakt moesten worden.

Het derde onderzoek onder de panden aan de Dirk van Hasseltssteeg was op dat moment nog niet uitgevoerd.

Museum
Stadsherstel 50 jaar

Kleinschalige bezienswaardigheid

In 2001 waren wij in gesprek met de gemeente om de drie pandjes 2,4 en 6 aan te kopen. Dit was vijf jaar voordat we 50 jaar werden. Ter viering daarvan waren wij van plan iets bijzonders te doen voor de stad. Als één van de mogelijkheden werd toen de opgraving ‘de Kolk’ gekozen. Mede aanleiding was dat wij net na onze opricting in 1956 gevestigd waren in de Dirk van Hasseltssteeg. We speelden toen met de gedachte om, in het kader van de restauratie van de panden, een deel van de archeologische resten (het gedeelte onder en zo mogelijk ook achter de panden 2-6, zichtbaar en toegankelijk te maken voor publiek, of voor besloten rondleidingen.

In de opzet die wij voor ogen hadden zou er samengewerkt worden met het Amsterdams Historisch Museum, om zo een laagdrempelige en kleinschalige bezienswaardigheid te creëren. De funderingen zouden toegankelijk gemaakt worden vanuit de begane grond van nummer 2-6. Op de begane grond zou dan een winkel of kantoor kunnen komen, verhuurd aan bijvoorbeeld een historische vereniging. Een vereniging die de restanten dan kan laten zien.

Idee
Amsterdams ondergronds

Waar veel restauratiegeld naartoe gaat

Als mogelijk thema werd door ons ‘Amsterdam ondergronds’ gesuggereerd. Met dit plan wilden we vooral laten zien waar altijd een groot deel van de restauratiekosten naartoe gaat; namelijk het ondergrondse deel van een pand. Bijna alle panden die Stadsherstel restaureert, behoeven een nieuwe fundering. De panden 2-6 hadden al een nieuwe stalen buisfundering (in Amsterdam het meest gebruikte type bij restauraties) gekregen toen de naastgelegen parkeerkelder gebouwd werd. Dit zou een mooie kans zijn om, naast de archeologische resten, ook het funderingssysteem aan geïnteresseerden te laten zien en uit te leggen.

Ook was het idee om te kijken of er kabels en leidingen en grondopbouw, eventueel in gereconstrueerde vorm, getoond konden worden.

Wij hadden dit plan aan de gemeente voorgelegd. In de ‘Stuurgroep Opgraving de Kolk’ werd toen met groot enthousiasme gereageerd. Het voorstel werd gezien als een onverwachte nieuwe kans om hier toch iets goeds tot stand te brengen. In oktober 2002 werd dan ook de 3e opgraving onder onze panden uitgevoerd. Er werd bij die opgraving alvast rekening gehouden met ons idee, zodat de voorzieningen, die nu voor de opgravingen werden aangebracht, zoveel mogelijk later hergebruikt zouden kunnen worden.

Te zien
Door de eeuwen heen

Funderingen, leidingen en archeologie

Wat wilden we laten zien:
– 13e eeuwse fundering, dit zijn funderingsresten van het oudste stenen bouwwerk in Amsterdam tot nu toe gevonden. Opbouw: scheepshuiden, balken en kloostermoppen.
– 15e eeuwse fundering, van een groot stenen bouwwerk. Opbouw: palen, balken, slieten en stenen (bijzonder type want normaal gesproken zitten er geen palen onder).
– Regenton die door de oudste funderingsresten geboord is.
– 17e eeuwse fundering, de originele fundering van de pandjes 2, 4 en 6. Opbouw: palen, langshout, stenen, Rotterdamse funderingsmethode.
– 20e eeuwse fundering, de nieuwe fundering die onder de pandjes 2, 4 en 6 is aangebracht toen er naast ons pand een parkeerkelder gebouwd werd en de oorspronkelijke, 17e eeuwse fundering niet meer goed bleek.
– Opbouw: betonnen segmenten, betonnen vloer, kassen in oorspronkelijke bouwmuur.

Wat wilden we nog meer laten zien:
– Leidingen in de straten, wat zit er allemaal, kabel, PTT, riool, water, gas, elektra
– Opbouw van het grondpakket
– Hoe ging men vroeger om met o.a. lekke kelderbakken: verschillende lagen plavuizen over elkaar aanbrengen, schelpen eronder
– Tentoonstellingsruimte voor archeologische vondsten.
– Ook wilden we onderzoeken of er vanuit de parkeergarage “de Kolk” de opgravingen zichtbaar gemaakt kunnen worden.

Maar helaas is het plan in de koelkast beland. Dat had in eerste instantie te maken met het waarschijnlijk niet goed kunnen conserveren van de 13e eeuwse funderingsresten. Maar, wat in het vat zit verzuurt niet, zullen we maar zeggen. Wij hopen dat de resten ooit weer een keer zichtbaar gemaakt zullen worden.

Vrienden bedankt

Gelukkig zijn de panden zelf wél gered. Voormalig wethouder Frank de Grave had daar destijds een hard hoofd in, daarom vroegen wij hem om in 2007 de openingshandeling verrichten. Hij onthulde een, door de Vrienden betaalde, gevelverfraaiing, bestaande uit zes bovenlichten. De geschiedenis van de pandjes is afgebeeld in de gevel van nummer 6.
Word ook Vriend en maak dit soort herinneringen mogelijk.
Meer informatie

Bronnen:
Archief Stadsherstel
Stadsarchief Amsterdam
Delpher

Situatie bij aankoop:
Bouwvallig en verwaarloosd

Aan dit project hebben meegewerkt:
Restauratiearchitect: Rappange
Restauratieaannemer: Konst en van Polen

Dit project is mede mogelijk gemaakt door:
De Vrienden van Stadsherstel

Cookie toestemming
Wij gebruiken cookies om uw gebruikerservaring te optimaliseren en het webverkeer te analyseren. De analytische cookies zijn volledig geanonimiseerd en worden niet gedeeld. Lees meer over hoe wij cookies gebruiken. Als u akkoord gaat met ons gebruik van cookies, klikt u op "Ok, ik wil verder".
instellingen
Functionele cookies: deze cookies zijn nodig voor een goed werkende website
Analytische cookies: deze cookies worden gebruikt om statistieken van de website bij te houden. De analytische cookies zijn volledig geanonimiseerd en worden niet gedeeld. Tevens wordt het laatste octet van het IP-adres automatisch gemaskeerd.