Een winkelwoonhuis aan de Joden Herengracht

N

Nieuwe Herengracht 51

Nieuwe Herengracht 51, Amsterdam

Dit in 1851 gebouwde huis heeft veel Joodse bewoners gehad. Bewoners die hier hun winkel in beddengoed hadden, of er dameshaar knipten, of koosjere croquetten verkochten, of radio’s op afbetaling aanboden. Het rijksmonument moest in 1973 wijken voor de Oostlijn van het metronetwerk, maar er was een verplichting dat het terug moest komen. Wij zorgden daarvoor.

1851
Gebouwd
1973
Sloop panden
1991
Aangekocht
1993
Gerestaureerd
Nu
Kantoorruimte
De plek
Joden Herengracht

Waar voorname Sefardische Joden woonden

De Nieuwe Herengracht 51 staat in het centrum van Amsterdam, in de laatste grote stadsuitleg van Amsterdam in de Gouden Eeuw. Dat was in 1662, toen de grachtengordel vanaf de Leidsegracht doorgetrokken werd tot over de Amstel naar de haveneilanden; Kattenburg, Oostenburg en Wittenburg. Door de economische ontwikkeling van de stad stagneerde de bouw van de zeer voorname grachtenhuizen in het deel over de Amstel.

Er werden daarom enige bouwkavels geschonken aan liefdadigheidsinstellingen. Zo werd in 1682 de Hortus Botanicus Amsterdam (door het Amsterdamse stadsbestuur oorspronkelijk als medicinale kruidentuin bedoeld) naar hier verplaatst, en ook het bejaardenhuis Amstelhof kwam hier te staan, tussen de Nieuwe Herengracht en de Nieuwe Keizersgracht.

De rijkere Joden zagen in die tijd de kans om de snel verpauperende Jodenbuurt te verlaten. Zij bouwden hun eigen stadspaleizen aan bijvoorbeeld de Nieuwe Herengracht. De grachten aan deze zijde van de Amstel werden daardoor ook wel de Jodengrachten genoemd. Vooral de rijkere Sefardische Joden vestigden zich hier, de armeren gingen in de straatjes tussen de grachten wonen. De vaak straatarme Asjkenazische Joden bleven in de oude Jodenbuurt wonen.

Opdrachtgever
Familie van Lier

Eerste steenlegging in 1851

Al sinds de 17e eeuw was er bebouwing op het erf van nummer 51 en woonden er voornamelijk Joden. Maar het pand zoals het er nu uitziet dateert van 1851, getuige de steen van de eerste steenlegging: ‘Den 28 October 1851 is de eerste steen gelegd door Ruben Isaac van Lier, oud 12 jaren’. Ruben Isaäc werd op 17 augustus 1839 in Amsterdam geboren als zoon van Isaak Ez. van Lier (Utrecht 1807), medisch doctor, en Nanette Polak (Amsterdam 1809). Verschillende generaties van deze familie waren actief in de Joodse gemeenschap, onder andere als bestuurder van de begrafenisvereniging Agoedas Reingiem.

Wellicht heeft Isaak van Lier hier in het pand zijn dokterspraktijk gehad. We weten dat er een veelheid aan kleurrijke bedrijfjes op dit adres gevestigd is geweest. Zo zat hier vanaf 1889 een filiaal van ‘Stoom Meel- en Broodfabriek De Leeuw’ (onder rabbinaal toezicht). Enkele jaren daarvoor was dit fenomeen, een broodfabriek op stoomkracht, geïnitieerd door dokter Samuel Sarphati, om zo voldoende broodproductie te kunnen bewerkstelligen. De broden waren gestandaardiseerd en op de gebruikte grondstoffen kon zodoende controle gehouden worden. Dit alles ter verbetering van de volksgezondheid.

Gebruik & bewoners
Koosjer

Salon de coiffeur, vleeschwaren, radio’s en snoep

Moritz Neustadt had op dit adres van 1897 tot 1908 een vrij grote kapperszaak, ‘salon de coiffeur voor dames’, met vier salons. Ook gezichtsmassage en manicure was er mogelijk. Neustadt, geboren in 1867 in Zaromin (Polen), was getrouwd met de Amsterdamse Judith Blits. Voordien was zijn kapperszaak op het Waterlooplein gevestigd.

In 1916 verschijnen er in het Nieuw Israëlietisch Weekblad advertenties van de firma Stibbe, die er vleeswaren aanbiedt. In 1929 zijn er diverse advertenties in Het Volk voor radio’s op afbetaling. En in 1930 is er een firma in goud- en zilverwerken gevestigd.

Ook in de jaren ‘40 woonden er in het pand veel Joden, die tijdens de 2e wereldoorlog afgevoerd zijn. Zo woonde op 51 huis het gezin van Salomon Lampie, geboren te Amsterdam in 1916 en overleden in 1944 te Jaworzno (Polen). Volgens een lijst met winkels van joodse eigenaren, opgesteld door de Amsterdamse politie in 1940, had de familie een bedden- en dekenwinkel op dit adres. Op de eerste verdieping woonden Abraham en Leentje Groothuis, zij hadden een koosjere kruidenierswinkel aan de Swammerdamstraat. Alleen hun dochter overleefde de oorlog. En op de tweede verdieping woonden Eliazar Polak & Roosje Gobes, zij waren getrouwd in 1899.
In de jaren ’60, was hier een (groot)handel in snoep gevestigd.

Demontage
Nieuwmarktrellen

Het rijksmonument werd maar niet teruggebouwd

In de jaren ’70 van de vorige eeuw werd de Oostlijn van de metro aangelegd. Die werd niet, zoals de Noord-Zuidlijn, gegraven onder de panden door, maar de in de weg staande panden werden gesloopt. Door de hele binnenstad was het traject van de Oostlijn dus herkenbaar door een lint van gesloopte panden. Na het graven werden er caissons in gehesen en kwam er nieuwbouw voor terug. Weliswaar na een heftige strijd, ging zo toch een groot deel van de Nieuwmarktbuurt tegen de vlakte.

Ook dit pand lag op dat tracé, maar het was een rijksmonument, en de minister verleende in 1972 slechts toestemming om dit en de 3 naastliggende panden te demonteren als ze werden herbouwd. En zo zou geschieden. Nadat Monumentenzorg de 4 panden helemaal had ingemeten werden ze door Publieke Werken gedemonteerd en opgeslagen. De metro werd aangelegd en ging in 1980 op dit traject rijden, maar nog altijd waren de huizen niet teruggebouwd. De nieuwe achterburen vonden een open gat fijner en de gemeente vond het te duur. Als er niet een duidelijke verplichting op tafel had gelegen, was er of een storend gat in de gevelwand blijven bestaan, of er was een te hoog gebouw verrezen om de kosten te dekken.

Rol van Stadsherstel

Terugbouw op de metro, met rubber ertussen

In 1988 maakten wij een plan om de 4 panden terug te bouwen met een woon- en kantoorbestemming. Het plan werd goedgekeurd en zo werden we in 1991 eigenaar van de oude bouwmaterialen, waarmee we de monumenten herbouwden. Omdat zich pal onder de panden een metrobuis bevond, moest er een bijzonder casco komen. De binnenschil werd daarom uitgevoerd in beton. Zowel de buitenzijde als de kap zijn samengesteld uit de opgeslagen bouwmaterialen. Om trillingen vanuit de metrobuis op te kunnen vangen, staat de totale constructie op rubberen blokken op de fundering. Na ruim 20 jaar, in 1993, kon eindelijk de oplevering van deze panden worden gevierd. Burgemeester Ed van Thijn verrichtte op 7 juli de officiële heropening.

Het pand op nummer 51 staat er nu weer met een dwarsdak met rechte lijst. De dakkapel heeft een versierde omlijsting die volgens de monumentenomschrijving dateert uit de 18e eeuw. De winkelpui heeft een sierlijk gesneden raam.

Tijdens de verbouwing van de Amstelkerk in 2020 fungeerde dit pand gedurende enige maanden als tijdelijk kantoor van Stadsherstel. Ook heeft Joolz, designer van babyartikelen hier kantoor gehouden. Een kinderwagen fleurde dan ook enige jaren de etalage op.

Een fijne plek om kantoor te houden. Midden tussen Joodse synagoge en andere musea, het Waterlooplein, en verschillende eetgelegenheden voor een lekkere lunch
Een Stadsherstel collega
Cookie toestemming
Wij gebruiken cookies om uw gebruikerservaring te optimaliseren en het webverkeer te analyseren. De analytische cookies zijn volledig geanonimiseerd en worden niet gedeeld. Lees meer over hoe wij cookies gebruiken. Als u akkoord gaat met ons gebruiken van cookies, klikt u op "Ok, ik wil verder".
instellingen
Functionele cookies: deze cookies zijn nodig voor een goed werkende website
Analytische cookies: deze cookies worden gebruikt om statistieken van de website bij te houden. De analytische cookies zijn volledig geanonimiseerd en worden niet gedeeld. Tevens wordt het laatste octet van het IP-adres automatisch gemaskeerd.