Waar ooit het hooi hoog opgestapeld lag, wordt nu samen gegeten

H

Hooihuis van de Fronik boerderij

Westzanerdijk 150, Zaandam

Om de populaire buurtboerderij te redden bundelden Stichting Fronik Buurtboerderij, Stadsherstel Amsterdam, De Heeren van Zorg en gemeente Zaanstad hun krachten voor een uniek maatschappelijk initiatief: een woonboerderij met zelfstandige woonruimte voor jongvolwassenen met autisme. En waar eens het hooi voor het vee tot hoog was opgestapeld, is nu een gemeenschappelijke ruimte waar bewoners en bezoekers van de buurtboerderij elkaar ontmoeten.

1882 1894
Bouw boerderij
2017
Prijs N-H Provinciaal Herbestemmingsproject
2019
Stadsherstel eigenaar
2020
In restauratie
2021
Realisatie 10 woningen voor jongeren met autisme
Ontginning
Tussen landelijk en stedelijk

De oer-Hollandse strijd tussen water en land

De boerderij, vernoemd naar de oudst bekende bewoner, Piet Fronik (geboren 1885), is gebouwd tussen 1882 en 1894 en benedendijks gelegen van de Westzanerdijk. Vanuit de polder is de boerderij al van verre zichtbaar, als overgang tussen het landelijke veenweidegebied en de hoger gelegen stedelijke bebouwing. De Westzanerdijk is van origine een zeedijk die waarschijnlijk al dateert uit de 12e of 13e eeuw en diende om het land van de Zaanstreek te beschermen tegen het zeewater van het ten zuiden van de polder gelegen IJ. In het achtergelegen veenmoeras waren boeren rond die tijd al begonnen met de ontginning door sloten te graven om het land te ontwateren en geschikt te maken voor akkerbouw. Toen het land door inklinking hiervoor te nat werd, gingen de boeren na circa 1500 over op veeteelt.

De Fronik boerderij is een zogenaamde hooihuisboerderij, waarbij het woonhuis één geheel vormt met het aangebouwde staldeel en het betimmerde hooihuis. Het voorhuis van de beeldbepalende boerderij heeft een zeldzame T-vorm en ondanks de vervallen staat waarin zij verkeerde, was het een van de weinige gaaf bewaard gebleven boerderijen in deze polder: een overblijfsel van het agrarische verleden van het gebied.

Hooihuis
Alles onder één dak

Planken met tussenruimte konden brand voorkomen

In Nederland bestaan diverse boerderijvormen, die op enkele ‘oertypen’ zijn terug te voeren. De meest voorkomende is de hallenhuisboerderij met oorspronkelijk de stallen aan weerszijden van de deel geplaatst. Een andere hoofdvorm is de Noordelijke huisgroep. Vanaf de 17e eeuw ontwikkelt zich hieruit ten noorden van Amsterdam, specifiek in de Zaanstreek en Waterland, een regionale variant van de welbekende stolpboerderij, met aan de achterzijde een geheel betimmerde, vaste hooiberg tegen de stal aangebouwd. Een efficiënte oplossing: hierdoor was de afstand tussen hooiopslag en vee zo klein mogelijk. Deze hooiberg, ook wel kaakberg genoemd, heeft een vast, piramidevormig dak, gedragen door vier stijlen die in een vierkant staan opgesteld.

Hooihuizen zijn vaak herkenbaar doordat ze hoger zijn dan de aangrenzende stallen. Dit geldt ook voor het hooihuis van de Fronik boerderij: aan de buitenzijde is deze van oudsher voorzien van verticale planken en het gebouw is zo hoog dat er daarvan meerdere boven elkaar nodig zijn om de gevel te bekleden. Ook aan de binnenzijde was een verticale beplanking aangebracht, met grote tussenruimten. Dit was puur functioneel: de dubbele, holle wand zorgde voor ventilatie en voorkwam dat het hooi tegen de soms natte buitengevel zou liggen. Beide factoren zijn belangrijk voor het behoud van de kwaliteit en belangrijker nog: onvoldoende ventilatie kan leiden tot broei, en uiteindelijk tot brand.

Rol van Stadsherstel

Behoud van de eenvoudige agrarische uitstraling

In 2019 werden wij eigenaar van het woonhuis, de aangrenzende stal en het hooihuis. De Heeren van Zorg werd betrokken en samen realiseerden wij met alle betrokken partijen een woon- en zorgplan om het complex te kunnen behouden voor de toekomst. De aangrenzende buurtboerderij kreeg de opstallen in bruikleen en kon dankzij een geslaagde crowdfunding actie de stallen vernieuwen. En de hoeve kreeg, naar wens van de gemeenteraad, de gemeentelijke monumentenstatus.

De boerderij heeft een ingrijpende restauratie ondergaan voor deze herbestemming. Uit het bouwhistorisch onderzoek blijkt dat bij de vele verbouwingen veel materialen zijn hergebruikt, wat zeker niet ongebruikelijk was in de Zaanstreek, maar ook aannemelijk maakt dat het budget hierbij beperkt was. Bij de restauratie wilden wij dan ook de eenvoudige agrarische uitstraling behouden die zo karakteristiek is voor dit pand. Waar mogelijk zijn de historische materialen behouden en hergebruikt, al diende dit soms slechts ter decoratie om de oorspronkelijke ‘boerderijsfeer’ te benadrukken. Voor de vloerafwerking is in het hooihuis gekozen voor een betonlook, met ditzelfde idee: om de betonnen vloer die hier aanwezig was te benaderen.

Rijke flora en fauna
Niet alleen voor de bewoners

Van mussenflats tot paddenschermen

Door de landelijke ligging van de boerderij was er een rijke flora en fauna rondom het terrein waarmee we rekening dienden te houden. Daarbij is de Wet natuurbescherming van toepassing. We hebben dan ook vanaf een vroeg stadium maatregelen getroffen en ecologische begeleiding ingeschakeld. We hebben een groot aantal mussenflats gemaakt, in het dak zijn verschillende nestpannen geplaatst en tegen de gevels van het hooihuis zijn zwaluwkasten geplaatst als vervangende verblijfplaats voor, tijdens en ná de bouwwerkzaamheden. Ook is een paddenscherm geplaatst rondom het terrein. Om de vogels zo min mogelijk te verstoren is bij het leggen van de dakpannen rekening gehouden met de volgorde van uitvoering, zodat de vogels de gelegenheid hadden om hun nieuwe broedplaats (terug) te vinden op het terrein.

De houten binnen gevelbekleding hebben wij bewust ter decoratie teruggeplaatst voor de beleving van de ruimte en haar eigenlijke functie. Anders krijg je zo’n strakke, wit gestuukte doos.
Roos van Enter, projectleider Stadsherstel Amsterdam
Herbestemming
Midden in de samenleving

Tussenstation op weg naar zelfstandigheid

In de Fronik boerderij zijn in totaal tien volledig zelfstandige woningen gerealiseerd voor jongvolwassenen met autisme. Op 1 februari kregen zij de sleutel. Zij komen voor een aantal jaar naar de Fronik boerderij met persoonlijke leerdoelen en worden hierin begeleid door De Heeren van Zorg. Directeur zorg en netwerk, Telly Noutsis: “Onze zorg is gericht op het vergroten van de zelfstandigheid van onze cliënten, ze de handvatten en het vertrouwen mee te geven om op eigen benen te staan en te leren vertrouwen op zichzelf en hun eigen netwerk. Op een heel ander terrein is dit vergelijkbaar met de werkwijze van Stadsherstel: het goede behouden en dit met een nieuwe passende functie toekomstbestendig maken. Een gedeelde visie die zorgt voor een fijne samenwerking en daarnaast is het natuurlijk een mooi concept: het realiseren van prachtige woonruimte en die tegen sociale prijzen verhuren.”

In het hooihuis is een gezamenlijke ruimte gecreëerd. Hier wordt bijvoorbeeld door de bewoners samen gegeten of een spelletje gespeeld, en de kantoorruimte voor de begeleiders van De Heeren van Zorg is hier gesitueerd. Ook bezoekers van de buurtboerderij kunnen gebruik maken van deze ruimte voor hun activiteiten. Telly: “We zoeken naar een actieve samenwerking. Onze cliënten letterlijk midden in de buurt te laten staan vinden we ontzettend belangrijk. Met dit project zijn we er heel goed in geslaagd om het in elkaar te vervlechten zodat er echte sociale inclusie bestaat.”

Vrienden bedankt

De Vrienden van Stadsherstel droegen bij aan het restaureren in het hooihuis en het terugbrengen van de dakkapel met een geschulpte houten rand.

Word ook Vriend en maak dit soort verfraaiingen mogelijk.
Word ook Vriend
Meer informatie

Bronnen:
Archief Stadsherstel
Stadsarchief Amsterdam

Aan dit project hebben meegewerkt:
Bureau Helsdingen
Hooyschuur architecten & adviseurs
De Beaufort Bouwadvies
Ingenieursbureau Linssen
Akerbouw
De Betonhoeve
Arda Adviesbureau

Dit project is mede mogelijk gemaakt door:
Prins Bernhard Cultuurfonds
Gemeente Zaanstad
Noord-Hollands Fonds voor Monumenten van de provincie Noord-Holland
Heeren van Zorg
Stichting Fronik Buurtboerderij
Vrienden van Stadsherstel

Cookie toestemming
Wij gebruiken cookies om uw gebruikerservaring te optimaliseren en het webverkeer te analyseren. De analytische cookies zijn volledig geanonimiseerd en worden niet gedeeld. Lees meer over hoe wij cookies gebruiken. Als u akkoord gaat met ons gebruiken van cookies, klikt u op "Ok, ik wil verder".
instellingen
Functionele cookies: deze cookies zijn nodig voor een goed werkende website
Analytische cookies: deze cookies worden gebruikt om statistieken van de website bij te houden. De analytische cookies zijn volledig geanonimiseerd en worden niet gedeeld. Tevens wordt het laatste octet van het IP-adres automatisch gemaskeerd.